متاکولین کلراید
متاکولین کلراید مادهای تشخیصی از خانوادهٔ محرکهای کولینرژیک است، نه دارویی برای درمانِ روزمره؛ کاربردِ آن کمک به بررسیِ حساسیتِ راههای هوایی است.
بیشترین کاربردِ آن در «آزمونِ چالشِ متاکولین» است؛ آزمونی تشخیصی که به پزشک کمک میکند آسم را در افرادی با علائمِ مشکوک و اسپیرومتریِ طبیعی تأیید یا رد کند.
این ماده فقط در آزمایشگاهِ عملکردِ ریه و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک یا تکنسینِ آموزشدیده استنشاق میشود، چون بهطورِ کنترلشده باعثِ تنگیِ گذرای برونش میشود.
اگر سابقهٔ حملهٔ قلبی یا سکتهٔ اخیر، فشارِ خونِ کنترلنشده، بیماریِ شدیدِ ریوی یا بارداری دارید، پیش از هرگونه برنامهریزی برای این آزمون حتماً با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متاکولین کلراید که در ایران با نامِ تجاریِ پرووکولین نیز شناخته میشود، ترکیبی کولینرژیکِ مصنوعی و شبیهِ استیلکولینِ طبیعیِ بدن است، با این تفاوت که پایدارتر و طولانیاثرتر عمل میکند. این ماده گیرندههای موسکارینیِ عضلهٔ صافِ برونشها را تحریک میکند و در افرادی که راههای هواییِ حساس و واکنشپذیر دارند، انقباضِ گذرا و کنترلشدهٔ برونش ایجاد میکند. از همین ویژگی در «آزمونِ چالشِ متاکولین» (Methacholine Challenge Test) استفاده میشود؛ آزمونی که در آن، افتِ عملکردِ ریه پس از استنشاقِ دوزهای افزایشیِ این ماده با دستگاهِ اسپیرومتری اندازهگیری میشود. هدفِ اصلیِ این آزمون، کمک به تشخیصِ آسم یا ردِ آن با اطمینانِ بالا در بیمارانی است که تشخیصِ بالینیِ روشنی ندارند. این آزمون تنها در محیطِ درمانیِ مجهز و توسط افرادِ آموزشدیده انجام میشود، نه در منزل.
موارد مصرف
- کمک به تشخیصِ آسمِ برونش در افرادی با علائمِ مشکوک مانندِ سرفهٔ مزمن، تنگیِ نفس یا خسخسِ سینه که اسپیرومتریِ اولیهشان طبیعی یا نامشخص است
- ردِ مطمئنِ تشخیصِ آسم در مواردی که نتیجهٔ آزمون منفی باشد
- بررسیِ علتِ سرفهٔ مزمنِ بدونِ دلیلِ روشن
- ارزیابیِ تخصصیِ واکنشپذیریِ راههای هوایی، طبقِ صلاحدیدِ پزشکِ متخصصِ ریه، پیش از برخی تصمیمهای درمانی یا شغلی
روش مصرف
مصرفِ متاکولین کلراید هرگز در منزل یا بهصورتِ خودسرانه انجام نمیشود؛ این ماده فقط در آزمایشگاهِ عملکردِ ریه یا بخشِ تستهای تنفسی، توسط تکنسین یا پزشکِ آموزشدیده و از طریقِ دستگاهِ نبولایزر استنشاق میشود. در طولِ آزمون، غلظتهای رقیقشده و افزایشیِ این ماده بهترتیب استنشاق میشود و پس از هر مرحله، عملکردِ ریه با اسپیرومتری بررسی میگردد تا میزانِ واکنشِ راههای هوایی مشخص شود. وظیفهٔ شما در طولِ آزمون فقط دنبالکردنِ دستورهای تنفسیِ تیمِ درمان است. پیش از آزمون، طبقِ راهنماییِ پزشک یا داروساز، مصرفِ برخی داروها مانندِ گشادکنندههای برونش معمولاً باید موقتاً قطع شود تا نتیجه دقیق باشد؛ این زمانبندی را دقیقاً رعایت کنید. در پایانِ آزمون نیز معمولاً داروی گشادکنندهٔ برونش برای بازگرداندنِ سریعِ راههای هوایی به حالتِ عادی تجویز میشود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کمک به تشخیص آسم برونشی در افراد دارای علائم مشکوک و اسپیرومتری طبیعی یا نامشخص
غلظتها و دوزهای مرحلهای باید بر اساس پروتکل اعتبارسنجیشدهٔ مرکز و مشخصات نبولایزر یا دوزیمتر تهیه شوند؛ یک غلظت ثابت برای همهٔ دستگاهها و روشها قابل تعمیم نیست. آزمون فقط در مرکز مجهز به درمان فوری تنگی شدید راههای هوایی انجام شود.
بررسی و رد تشخیص آسم برونشی در موارد مشکوک
پس از پایان آزمون، بازگشت عملکرد ریه و علائم باید بررسی شود و در صورت نیاز، داروی گشادکنندهٔ راههای هوایی استنشاقی سریعالاثر تجویز گردد.
بررسی علت سرفهٔ مزمن با علت نامشخص
این آزمون برای ارزیابی واکنشپذیری راههای هوایی و کمک به بررسی سرفهٔ مرتبط با آسم است و درمان سرفه محسوب نمیشود؛ داروهای مؤثر بر نتیجه باید طبق دستور مرکز مدیریت شوند.
ارزیابی تخصصی واکنشپذیری راههای هوایی پیش از برخی تصمیمهای درمانی یا شغلی
روش انجام، زمانبندی آزمون و تفسیر نتیجه باید متناسب با هدف ارزیابی و توسط متخصص ریه یا طب کار تعیین شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حملهٔ قلبی، سکتهٔ مغزی یا فشارِ خونِ کنترلنشده در چند ماهِ اخیر
- بیماریِ شناختهشدهٔ ریوی با کاهشِ چشمگیرِ عملکردِ ریه، مانندِ بیماریِ انسدادیِ مزمنِ ریه در مرحلهٔ پیشرفته
- بارداری یا شیردهی، تا دربارهٔ ضرورت و زمانبندیِ آزمون تصمیمگیریِ مشترک انجام شود
- فهرستِ کاملِ داروهای مصرفی، بهویژه گشادکنندههای برونش، آنتیهیستامینها و داروهای قلبی، چون ممکن است پیش از آزمون نیاز به قطعِ موقت داشته باشند
- ابتلا به میاستنی گراویس یا مصرفِ داروهای مهارکنندهٔ کولیناستراز
- عفونتِ تنفسیِ اخیر یا تشدیدِ اخیرِ آسم، چون ممکن است لازم باشد آزمون به تعویق بیفتد
عوارض احتمالی
- سرفهٔ خفیف و گذرا
- احساسِ فشار یا تنگیِ خفیف در قفسهٔ سینه
- گلودرد یا تحریکِ خفیفِ گلو و بینی
- سردرد
- برافروختگی یا گرگرفتگیِ گذرای پوست
- احساسِ سبکیِ سر
- تنگیِ نفسِ شدید، خسخسِ فزایندهٔ سینه یا احساسِ خفگی در طولِ آزمون — این واکنشِ موردِ انتظار است و تیمِ درمان بلافاصله آزمون را متوقف کرده و داروی گشادکنندهٔ برونش تجویز میکند.
- تورمِ صورت یا لبها، کهیرِ گسترده یا دشواریِ بلع و تنفس — اگر در طولِ آزمون رخ دهد، فوراً به تیمِ درمان اطلاع دهید؛ اگر پس از ترکِ مرکز ظاهر شود، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- دردِ قفسهٔ سینه، تپشِ نامنظمِ قلب یا احساسِ غشکردن — بلافاصله به تیمِ اجراکنندهٔ آزمون اطلاع دهید.
- ادامهدار بودنِ تنگیِ نفس یا سرفهٔ شدید پس از بازگشت به منزل که با داروی گشادکنندهٔ تجویزشده بهبود نمییابد — با اورژانس تماس بگیرید یا فوراً به پزشک مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
برخی داروها میتوانند با متاکولین کلراید تداخل داشته باشند یا دقتِ نتیجهٔ آزمون را کاهش دهند. داروهای مسدودکنندهٔ بتا (Beta-blocker) ممکن است شدتِ تنگیِ برونش را در طولِ آزمون افزایش دهند و پاسخِ بدن به داروی گشادکنندهٔ اورژانسی را ضعیفتر کنند. مهارکنندههای کولیناستراز، مانندِ برخی داروهای میاستنی گراویس یا آلزایمر، اثرِ کولینرژیکِ متاکولین را تشدید میکنند. از سوی دیگر، گشادکنندههای برونش، آنتیهیستامینها، تئوفیلین و برخی داروهای سرماخوردگی میتوانند واکنشِ واقعیِ راههای هوایی را پنهان کنند و باید طبقِ برنامهٔ زمانیِ مشخصشده توسط پزشک، پیش از آزمون قطع شوند. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایتان را پیش از آزمون به پزشک و داروساز بگویید تا زمانبندیِ مناسب تعیین شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
انجامِ آزمونِ چالشِ متاکولین در دورانِ بارداری معمولاً توصیه نمیشود، چون این آزمون بهطورِ آگاهانه باعثِ تنگیِ گذرای برونش میشود و اطلاعاتِ کافی دربارهٔ اثرِ آن بر بارداری در دست نیست؛ در صورتِ ضرورتِ واقعی، تصمیمِ نهایی با پزشک است. دربارهٔ دورانِ شیردهی نیز دادههای محدودی وجود دارد. اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از هرگونه برنامهریزی برای این آزمون با پزشک مشورت کنید تا ضرورت، زمانبندی و جایگزینهای احتمالی بررسی شود.
نگهداری
نگهداریِ متاکولین کلراید معمولاً بر عهدهٔ آزمایشگاهِ عملکردِ ریه و کادرِ درمان است و بیمار نیازی به نگهداریِ آن در منزل ندارد. این محلول باید دور از نورِ مستقیم و در دمای مناسبِ درجشده روی برچسب نگهداری شود و پیش از هر آزمون، تاریخِ انقضا و شرایطِ محلولِ رقیقشده توسط تیمِ درمان بررسی میگردد. مانندِ هر مادهٔ دارویی دیگر، باید همیشه دور از دسترسِ کودکان نگهداری شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| استنشاقی | 5 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا آزمونِ متاکولین دردناک است؟
۰۲چرا باید پیش از آزمون بعضی داروهایم را قطع کنم؟
۰۳نتیجهٔ منفیِ این آزمون یعنی چه؟
۰۴اثرِ متاکولین چقدر طول میکشد؟
۰۵آیا بعد از آزمون میتوانم رانندگی کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه V04CX. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.