گلوکاگون هیدروکلراید
گلوکاگون هیدروکلراید نسخهٔ داروییِ تزریقیِ هورمونِ گلوکاگون است؛ هورمونی که بهطورِ طبیعی در پانکراس ساخته میشود و برخلافِ انسولین، قندِ خون را بالا میبرد.
بیشترین کاربردِ آن، درمانِ اورژانسیِ افتِ شدیدِ قندِ خون در افرادِ دیابتیِ تحتِ درمان با انسولین است. گاهی نیز پیش از برخی تصویربرداریهای گوارشی برای آرامکردنِ موقتِ حرکاتِ روده تجویز میشود.
این دارو فقط مخصوصِ موقعیتهای اورژانسی است و بهتر است افرادِ نزدیکِ بیمار، پیش از نیازِ واقعی، نحوهٔ تزریق را یاد بگیرند. اگر پس از تزریق فرد بههوش نیاید، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.
اگر سابقهٔ فئوکروموسیتوم، تومورِ انسولینساز یا حساسیتِ داروییِ شناختهشده دارید، یا باردار و شیرده هستید، پیش از هرگونه استفاده با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
گلوکاگون هیدروکلراید نسخهٔ داروییِ ساختگیِ هورمونِ گلوکاگون است که بهطورِ طبیعی در سلولهای آلفای پانکراس (لوزالمعده) ساخته میشود. این هورمون نقشی برعکسِ انسولین دارد: در حالیکه انسولین قندِ خون را پایین میآورد، گلوکاگون با آزادسازیِ سریعِ قندِ ذخیرهشده در کبد (گلیکوژن) باعثِ بالا رفتنِ سریعِ قندِ خون میشود. به همین دلیل، شکلِ تزریقیِ آن برای درمانِ اورژانسیِ افتِ شدیدِ قندِ خون (هیپوگلیسمیِ شدید) در افرادِ دیابتیِ تحتِ درمان با انسولین بهکار میرود. این دارو بهصورتِ پودرِ آمادهٔ تزریق در کیتِ اورژانسی عرضه میشود که پیش از تزریق باید با حلالِ همراهش ترکیب شود.
موارد مصرف
- درمانِ اورژانسیِ افتِ شدیدِ قندِ خون (هیپوگلیسمیِ شدید) در بیمارانِ دیابتیِ تحتِ درمان با انسولین، بهویژه در حالتِ بیهوشی یا ناتوانی در بلعیدن
- کمکِ تشخیصی پیش از برخی تصویربرداریهای گوارشی (مانند رادیوگرافی با باریم، سیتیاسکن یا امآرآیِ شکم) برای آرامکردنِ موقتِ حرکاتِ روده و شفافترشدنِ تصاویر
- در محیطِ بیمارستانی و زیرِ نظرِ پزشک، گاهی بهعنوانِ بخشی از درمانِ مسمومیتِ شدید با برخی داروهای قلبی مانندِ مسدودکنندههای بتا یا مسدودکنندههای کانالِ کلسیم
روش مصرف
گلوکاگونِ تزریقی دارویی اورژانسی است، نه دارویی با برنامهٔ روزانه. این دارو در کیتی عرضه میشود که شاملِ پودرِ دارو و یک حلالِ مخصوص است؛ این دو باید درست پیش از تزریق و طبقِ دستورالعملِ همان کیت با هم ترکیب شوند و محلولِ آمادهشده هرگز نباید برای بعد نگه داشته شود. تزریق معمولاً در بازو، ران یا باسن انجام میشود و در موقعیتِ اورژانسی میتواند توسط یکی از اعضای خانواده یا هر فردِ آموزشدیدهٔ دیگر (نه لزوماً پزشک) صورت گیرد؛ به همین دلیل بهتر است افرادِ نزدیکِ بیمارانِ دیابتیِ پرخطر، پیش از نیازِ واقعی، نحوهٔ آمادهسازی و تزریقِ این کیت را از پزشک یا داروساز یاد بگیرند. بلافاصله پس از تزریق، بیمار را به پهلو بخوابانید، چون ممکن است پس از بههوشآمدن دچارِ تهوع یا استفراغ شود؛ بهمحضِ اینکه بیمار بههوش آمد و توانست ببلعد، باید یک منبعِ قندِ سریعاثر و سپس یک وعدهٔ غذاییِ حاویِ کربوهیدراتِ پایدار به او داد تا از افتِ دوبارهٔ قندِ خون جلوگیری شود. اگر بیمار پس از تزریق بههوش نیامد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
افت شدید قند خون در بیمار دیابتیِ تحت درمان با انسولین (هیپوگلیسمی شدید)
پس از بازسازی با حلال همراه، محلول را فوراً مصرف کنید و بلافاصله کمک اورژانسی بگیرید؛ پس از بازگشت هوشیاری و توانایی بلع، کربوهیدرات خوراکی بدهید. در فرد بیهوش چیزی از راه دهان ندهید.
مهار موقت حرکات دستگاه گوارش برای کمک به تصویربرداری تشخیصی
فقط در مرکز درمانی و زیر نظر پزشک مصرف شود؛ در بیماران دیابتی قند خون و در بیماران قلبی نبض و فشارخون پایش شود. پس از پایان کار، در فرد ناشتا و در صورت مجاز بودن، کربوهیدرات خوراکی داده شود.
مسمومیت شدید با مسدودکنندههای بتا یا مسدودکنندههای کانال کلسیم
فقط در بیمارستان و بهعنوان درمان کمکی انجام شود؛ پایش نوار قلب، فشارخون، قند و پتاسیم ضروری است. تهوع و استفراغ شایع است و در مسمومیت با مسدودکنندههای کانال کلسیم پاسخ ممکن است متغیر باشد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به گلوکاگون یا هر یک از اجزای این دارو حساسیت نشان دادهاید، حتماً به پزشک یا داروساز بگویید.
- اگر سابقهٔ تومورِ غدهٔ فوقِ کلیه به نامِ فئوکروموسیتوم دارید، تزریقِ گلوکاگون میتواند فشارِ خون را بهطورِ خطرناکی بالا ببرد؛ حتماً پیش از هر چیز پزشک را در جریان بگذارید.
- اگر سابقهٔ تومورِ انسولینساز (انسولینوما)، افتِ مزمنِ قندِ خون، سوءِتغذیهٔ شدید، گرسنگیِ طولانی یا نارساییِ غدهٔ فوقِ کلیه دارید، به پزشک بگویید، چون در این شرایط ذخیرهٔ قندِ کبد ممکن است کم باشد و اثرِ دارو کاهش یابد.
- فهرستِ همهٔ داروها و مکملهایتان، بهویژه داروهای رقیقکنندهٔ خون مانندِ وارفارین، را با پزشک در میان بگذارید.
- در صورتِ بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، پزشک را در جریان بگذارید.
- تاریخِ انقضای کیتِ گلوکاگون را بهطورِ دورهای بررسی کنید تا در لحظهٔ اورژانس، دارو قابلِ استفاده باشد.
عوارض احتمالی
- تهوع
- استفراغ، بهویژه پس از بههوشآمدن
- سردرد
- قرمزی، تورم یا دردِ خفیف در محلِ تزریق
- افزایشِ گذرای ضربانِ قلب
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیر، خارشِ گسترده، تورمِ صورت یا گلو و مشکل در تنفس — در صورتِ بروز، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- عدمِ بازگشتِ هوشیاری ظرفِ چند دقیقه پس از تزریق — بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید.
- علائمِ فشارِ خونِ بسیار بالا مانندِ سردردِ شدیدِ ناگهانی، تاریِ دید یا تپشِ شدیدِ قلب، بهخصوص در افرادی با مشکلِ غدهٔ فوقِ کلیه — نیازمندِ مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس است.
- بازگشتِ افتِ قندِ خون در ساعاتِ بعد، بهویژه اگر فرد پس از بههوشآمدن غذای کافی نخورده باشد — باید فوراً به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
گلوکاگون میتواند اثرِ داروهای رقیقکنندهٔ خون مانندِ وارفارین را تقویت کند و خطرِ خونریزی را افزایش دهد، بهویژه اگر بیش از یکبار تزریق شود. برخی داروهای ضدِدرد و ضدِالتهابِ خاص مانندِ ایندومتاسین ممکن است اثرِ بالابرندهٔ قندِ خونِ گلوکاگون را کم کنند یا حتی زمینهسازِ افتِ قند شوند. از آنجا که گلوکاگون معمولاً در کنارِ انسولین در مدیریتِ دیابت بهکار میرود، هماهنگی با پزشک دربارهٔ استفادهٔ همزمان اهمیت دارد. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهای خود را به پزشک و داروساز بگویید تا خطرِ تداخلهای ناخواسته کاهش یابد.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
گلوکاگون نسخهٔ ساختگیِ هورمونی است که بدن بهطورِ طبیعی در دورانِ بارداری هم میسازد؛ افتِ شدیدِ قندِ خون در بارداری میتواند برای مادر و جنین خطرناک باشد، به همین دلیل در موقعیتهای اورژانسی معمولاً فایدهٔ درمان بیش از نگرانیهای احتمالی در نظر گرفته میشود. چون گلوکاگون یک پروتئین است، انتظار میرود در دستگاهِ گوارشِ نوزاد تجزیه شود و ورودِ آن به شیرِ مادر نگرانیِ چندانی ایجاد نکند؛ با اینهمه، مادرانِ باردار یا شیرده بهتر است پیش از هر استفاده یا در اولین فرصتِ ممکن پس از تزریقِ اورژانسی، پزشکِ خود را در جریان بگذارند.
نگهداری
کیتِ گلوکاگون را طبقِ دستورِ روی بستهٔ همان محصول نگه دارید؛ برخی نیاز به نگهداری در یخچال دارند و برخی دیگر تا مدتی در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب قابلِ نگهداریاند. دارو را فریز نکنید و همیشه دور از دسترسِ کودکان نگه دارید. چون این دارو برای موقعیتهای اورژانسی است، تاریخِ انقضای آن را هرازگاهی بررسی کنید تا در لحظهٔ نیاز، از سالمبودنش مطمئن باشید. پس از ترکیبِ پودر با حلال، محلولِ آمادهشده را بیدرنگ تزریق کنید و باقیماندهٔ آن را دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 1 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳ برند از ۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا گلوکاگون همان انسولین است؟
۰۲چه کسانی باید یاد بگیرند چطور گلوکاگون تزریق کنند؟
۰۳بعد از تزریقِ گلوکاگون چه باید کرد؟
۰۴آیا محلولِ آمادهشدهٔ گلوکاگون را میشود برای دفعهٔ بعد نگه داشت؟
۰۵آیا گلوکاگون برای همه بیخطر است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۴ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳ برند از ۳ سازنده، در گروه H04AA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.