فسفومایسین
فسفومایسین یک آنتیبیوتیک با طیفِ اثرِ گسترده از خانوادهٔ مشتقاتِ فسفونیکاسید است که با مهارِ یکی از مراحلِ اولیهٔ ساختِ دیوارهٔ سلولیِ باکتری، آن را از بین میبرد.
این دارو بیشتر برایِ درمانِ عفونتِ سادهٔ مجاریِ ادراری، بهویژه در زنان، بهکار میرود. شکلِ تزریقیِ آن نیز در عفونتهایِ شدیدتر یا مقاوم به سایر آنتیبیوتیکها، معمولاً همراه با داروی دیگر، تجویز میشود.
شکلِ تزریقیِ این دارو مقدارِ قابلتوجهی سدیم دارد. به همین دلیل، افرادی که نارساییِ قلبی، فشارِ خونِ بالا یا محدودیتِ مصرفِ نمک دارند، باید آن را با احتیاط و زیرِ نظرِ پزشک مصرف کنند.
اگر علائمِ عفونت پس از چند روز بهتر نشد، اسهالِ شدید یا نشانههایِ حساسیت مانندِ کهیر و تورم رخ داد، یا بیماریِ کلیوی یا قلبیِ زمینهای دارید، حتماً با پزشک یا داروسازِ خود مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فسفومایسین آنتیبیوتیکی از ردهٔ ضدعفونتهاست که ساختارِ شیمیاییِ منحصربهفردی دارد و با هیچیک از گروههایِ آنتیبیوتیکیِ رایج مثلِ پنیسیلینها یا سفالوسپورینها همخانواده نیست. این دارو با مسدود کردنِ یکی از نخستین مراحلِ سنتزِ دیوارهٔ سلولیِ باکتری، از رشد و تکثیرِ آن جلوگیری میکند و در نهایت باعثِ مرگِ باکتری میشود. شکلِ خوراکیِ آن (گرانول برایِ تهیهٔ محلول) عمدتاً برایِ درمانِ عفونتِ سادهٔ مثانه در بزرگسالان کاربرد دارد، در حالیکه شکلِ تزریقی برایِ عفونتهایِ جدیتر یا ناشی از باکتریهایِ مقاوم، معمولاً در بیمارستان و در ترکیب با آنتیبیوتیکِ دیگر تجویز میشود. به دلیلِ سازوکارِ اثرِ متفاوتش، این دارو گاهی در درمانِ عفونتهایِ ناشی از باکتریهایِ مقاوم به داروهایِ دیگر نیز به کار میرود.
موارد مصرف
- عفونتِ حاد و سادهٔ مثانه (سیستیتِ حاد) در زنانِ بزرگسال
- عفونتِ مجاریِ ادراری در دورانِ بارداری، طبقِ تشخیص و صلاحدیدِ پزشک
- پیشگیری از عفونتِ ادراری پیش از برخی اقدامهایِ تشخیصی یا جراحیِ مجاریِ ادراری-تناسلی
- عفونتهایِ ادراریِ پیچیده یا مقاوم به داروهایِ معمول
- عفونتهایِ شدیدِ سیستمیک ناشی از باکتریهایِ مقاوم به چند دارو (شکلِ تزریقی، معمولاً همراه با آنتیبیوتیکِ دیگر)
روش مصرف
شکلِ گرانولیِ این دارو باید در آب حل و بلافاصله مصرف شود، نه اینکه از پیش آماده و نگهداری شود؛ بهتر است با معدهٔ خالی، ترجیحاً پیش از خواب و پس از خالی کردنِ مثانه میل شود تا غلظتِ دارو در ادرار برایِ مدتِ طولانیتری حفظ بماند. بسیاری از دورههایِ درمانی با این دارو کوتاه یا حتی تکنوبتی هستند، اما تعدادِ دفعات، فاصلهٔ زمانی و طولِ دورهٔ مصرف را فقط پزشک بر اساسِ نوعِ عفونت مشخص میکند و نباید بدونِ مشورت تغییر کند یا کوتاهتر از موعد قطع شود. شکلِ تزریقی را تنها کادرِ درمانی و در محیطِ درمانی تزریق میکند. حتی اگر علائم زودتر بهبود یافت، دورهٔ درمان را زودتر از زمانِ گفتهشده توسطِ پزشک قطع نکنید، چون ممکن است عفونت کاملاً از بین نرفته باشد یا زمینهٔ مقاومتِ باکتریایی فراهم شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
عفونتِ حاد و سادهٔ مثانه در زنانِ بزرگسال
گرانول را در یک لیوان آب حل و بلافاصله مصرف کنید؛ بهتر است ناشتا، ۲ تا ۳ ساعت پیش یا پس از غذا و پس از تخلیهٔ مثانه مصرف شود.
عفونتِ تحتانیِ مجاریِ ادراری در دورانِ بارداری
برای باکتریوریِ بدون علامت یا عفونتِ محدود به مثانه؛ در تب، لرز، درد پهلو یا احتمال عفونت کلیه مناسب نیست.
پیشگیری از عفونت در نمونهبرداری از پروستات از راه راستروده
این برنامه بهطور مشخص برای نمونهبرداری از پروستات است؛ برای اقدامهای دیگر، دستور پزشک یا پروتکل مرکز ملاک است.
عفونتهایِ ادراریِ پیچیده یا مقاوم به داروهایِ معمول
فقط در عفونتهای جدی و بر پایهٔ کشت و حساسیت، وقتی گزینههای معمول مناسب نیستند؛ معمولاً همراه با آنتیبیوتیکِ دیگر و با پایش سدیم، پتاسیم و عملکرد کلیه.
عفونتهایِ شدیدِ سیستمیک ناشی از باکتریهایِ مقاوم به چند دارو
در بیمارستان و معمولاً همراه با آنتیبیوتیکِ دیگر تجویز میشود؛ مدت درمان بر اساس محل و شدت عفونت و پاسخ بیمار تعیین میشود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به فسفومایسین یا داروهایِ مشابه واکنشِ آلرژیک نشان دادهاید
- اگر بیماریِ کلیوی دارید یا کارکردِ کلیهتان کاهش یافته است
- اگر نارساییِ قلبی یا فشارِ خونِ بالا دارید یا رژیمِ کمنمک رعایت میکنید، بهویژه پیش از شکلِ تزریقی
- اگر باردار هستید، شیر میدهید یا قصدِ بارداری دارید
- فهرستِ همهٔ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفیتان، بهویژه داروهایِ ضدِتهوع یا محرکِ حرکتِ گوارش
- اگر دیابت دارید یا باید مصرفِ قند را محدود کنید
عوارض احتمالی
- اسهال
- حالتِ تهوع یا ناراحتیِ معده
- سردرد
- سرگیجه
- التهاب یا ترشحاتِ غیرعادیِ واژن (عفونتِ قارچیِ ناحیهای) در زنان
- اسهالِ شدید، آبکی یا خونی که برطرف نمیشود؛ میتواند نشانهٔ التهابِ رودهٔ مرتبط با آنتیبیوتیک باشد و باید سریع به پزشک اطلاع دهید.
- نشانههایِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیر، تورمِ صورت/لب/زبان یا تنگیِ نفس؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تورمِ ناگهانیِ پا، تنگیِ نفس یا افزایشِ وزنِ سریع، بهویژه با شکلِ تزریقی؛ میتواند نشانهٔ احتباسِ مایع ناشی از بارِ سدیمِ دارو باشد و باید سریع به پزشک اطلاع دهید.
- ضعف، گرفتگیِ عضلانی یا ضربانِ نامنظمِ قلب؛ میتواند نشانهٔ افتِ پتاسیمِ خون باشد و نیازمندِ بررسیِ پزشک است.
- زردیِ پوست یا چشم، ادرارِ تیره یا خستگیِ غیرعادی؛ میتواند نشانهٔ آسیبِ کبدی باشد و باید به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ شکلِ خوراکیِ فسفومایسین با داروهایی که حرکتِ معده و روده را تندتر میکنند، مانندِ متوکلوپرامید و برخی داروهایِ ضدِتهوعِ مشابه، میتواند جذب و غلظتِ خونی و ادراریِ این دارو را کاهش دهد. این دارو برخلافِ بسیاری از آنتیبیوتیکها از راهِ کبد متابولیزه نمیشود، بنابراین تداخلِ کبدیِ قابلتوجهی با اغلبِ داروها ندارد، اما شکلِ تزریقی بهدلیلِ محتوایِ سدیم باید در کنارِ داروها یا محدودیتهایِ مربوط به فشارِخون و آبوالکترولیتِ بدن با احتیاط بررسی شود. برایِ پیشگیری از هرگونه تداخلِ ناخواسته، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفیتان را حتماً به پزشک و داروسازِ خود بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بر پایهٔ دانشِ موجود، شکلِ خوراکیِ فسفومایسین در برخی راهنماهایِ درمانی برایِ عفونتِ ادراریِ دورانِ بارداری قابلِ استفاده در نظر گرفته شده، اما تصمیمِ نهایی دربارهٔ مصرف در بارداری، بهویژه در ماههایِ نخست، باید تنها با نظرِ پزشک گرفته شود. مقدارِ کمی از این دارو ممکن است به شیرِ مادر منتقل شود؛ اگر شیر میدهید، پیش از مصرف با پزشک یا داروسازِ خود مشورت کنید تا سود و خطرِ آن برایِ شما و نوزادتان سنجیده شود.
نگهداری
گرانولهایِ این دارو را در دمایِ اتاق و دور از رطوبت و نورِ مستقیمِ آفتاب نگهداری کنید. محلولِ تهیهشده از گرانول باید بلافاصله مصرف شود و نباید برایِ دفعاتِ بعد نگهداشته شود. این دارو، مانندِ هر داروی دیگر، باید دور از دید و دسترسِ کودکان باشد. پیش از مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهایِ تاریخگذشته یا استفادهنشده را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در زبالهٔ خانگیِ معمولی.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| گرانول برای محلول | 3 g |
| تزریقی | 4 g |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۹ برند از ۱۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا فسفومایسین معمولاً فقط یکبار مصرف میشود، در حالیکه بیشترِ آنتیبیوتیکها چند روز طول میکشند؟
۰۲آیا باید فسفومایسین را با معدهٔ خالی مصرف کرد؟
۰۳بعد از مصرفِ فسفومایسین، علائمِ عفونتِ ادراری چه زمانی بهتر میشود؟
۰۴فسفومایسینِ تزریقی چه فرقی با شکلِ خوراکیِ آن دارد؟
۰۵آیا مصرفِ الکل در دورانِ درمان با این دارو مشکلی دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۹ برند از ۱۱ سازنده، در گروه J01XX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.