متوکلوپرامید
متوکلوپرامید دارویی از دستهٔ ضدتهوعها و محرکهای حرکت گوارشی است که با اثر بر مرکز کنترل تهوع در مغز، از حالت تهوع و استفراغ جلوگیری میکند.
این دارو بهصورت تزریقی و معمولاً در محیط درمانی، برای کنترل سریع تهوع و استفراغ ناشی از جراحی، شیمیدرمانی یا برخی بیماریهای گوارشی به کار میرود.
مهمترین نکتهٔ ایمنی این دارو، احتمال بروز حرکات غیرارادی عضلانی است، بهویژه در مصرف طولانیمدت یا در کودکان و جوانان؛ به همین دلیل مدت و دفعات تزریق را فقط پزشک تعیین میکند.
اگر پس از تزریق، حرکات غیرعادی صورت یا اندامها، بیقراری شدید، لرزش یا تغییرات خلقی نگرانکننده دیدید، حتماً به پزشک اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متوکلوپرامید دارویی از گروه گوارش و سوختوساز است که همزمان اثر ضدتهوع و اثر محرک حرکات دستگاه گوارش دارد. این دارو با مسدود کردن گیرندهٔ دوپامین در مغز، به شکل یک آنتاگونیست دوپامینی (Dopamine Antagonist) عمل میکند و از این راه میل به تهوع و استفراغ را کاهش میدهد. از سوی دیگر، با تقویت انقباضات معده و روده، تخلیهٔ محتویات معده را سریعتر میکند. شکل تزریقی آن معمولاً در بیمارستان یا مطب پزشک و توسط کادر درمانی تجویز میشود، بهویژه در شرایطی که مصرف خوراکی دارو ممکن یا کافی نیست.
موارد مصرف
- کنترل تهوع و استفراغ ناشی از شیمیدرمانی
- پیشگیری و درمان تهوع و استفراغ پس از عمل جراحی
- تسکین تهوع و استفراغ شدید ناشی از برخی بیماریهای گوارشی یا میگرن
- کمک به تخلیهٔ سریعتر معده در بیماران دچار تأخیر در تخلیهٔ معده (گاستروپارزی)
- تسهیل عبور لولهٔ تغذیه یا لولهٔ رودهای در برخی اقدامات تشخیصی و درمانی
روش مصرف
این دارو در قالب تزریقی است و معمولاً توسط پرستار یا پزشک، بهصورت وریدی یا عضلانی و در محیط درمانی تزریق میشود؛ بنابراین نیازی به تنظیم دوز توسط خود بیمار نیست. دورهٔ درمان با این دارو معمولاً کوتاه در نظر گرفته میشود، زیرا مصرف طولانیمدت آن خطر عوارض عصبی-عضلانی را بالا میبرد؛ به همین دلیل طول دوره و فاصلهٔ تزریقها را پزشک بر اساس شرایط شما تعیین میکند و نباید بدون هماهنگی با او تغییر کند. پس از تزریق ممکن است احساس خوابآلودگی یا بیقراری داشته باشید؛ در این مدت از رانندگی یا کار با ابزار خطرناک خودداری کنید و هر سؤالی دربارهٔ ادامهٔ درمان را با پزشک یا داروسازتان در میان بگذارید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تهوع و استفراغ ناشی از شیمیدرمانی
دوزهای بالای بزرگسالان فقط در بیمارستان و با پایش انجام شود؛ برای دوزهای بیش از ۱۰ میلیگرم، رقیقسازی و انفوزیون آهسته لازم است و خطر عوارض حرکتی افزایش مییابد.
تهوع و استفراغ پس از عمل جراحی
تزریق وریدی باید آهسته انجام شود؛ در کودکان کمتر از ۱ سال مصرف نشود.
تهوع و استفراغ شدید ناشی از بیماریهای گوارشی یا میگرن حاد
درمان تزریقی باید کوتاهمدت باشد و معمولاً از ۵ روز بیشتر نشود؛ در احتمال انسداد، خونریزی یا سوراخشدگی دستگاه گوارش مصرف نشود.
گاستروپارزی (تأخیر در تخلیهٔ معده)
درمان طولانیمدت مناسب نیست؛ مجموع درمان معمولاً نباید از ۱۲ هفته بیشتر شود و بروز حرکات غیرارادی نیازمند قطع دارو و ارزیابی فوری است.
تسهیل عبور لولهٔ رودهای یا لولهٔ تغذیه
پس از عبور لوله، دوز تکرار نشود؛ این کاربرد به پایش قلبی و امکان احیای فوری نیاز دارد.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به متوکلوپرامید یا داروهای مشابه
- سابقهٔ بیماری پارکینسون، صرع یا تشنج
- سابقهٔ خونریزی، انسداد یا سوراخشدگی دستگاه گوارش
- بیماری کلیوی یا کبدی
- تمام داروها، مکملها و داروهای گیاهی مصرفی، بهویژه داروهای اعصاب و روان یا آرامبخشها
- بارداری، شیردهی یا برنامه برای بارداری
عوارض احتمالی
- خوابآلودگی و خستگی
- بیقراری یا احساس ناآرامی (آکاتیزی)
- سردرد
- سرگیجه
- اسهال
- حرکات غیرارادی و ناگهانی عضلات صورت، گردن یا اندامها، مانند کجشدن گردن یا چرخش چشمها — در صورت بروز، فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- سفتی شدید عضلات، تب بالا، تعریق زیاد یا کاهش سطح هوشیاری — بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، مشکل در تنفس یا کهیر گسترده — بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید
- بروز افکار یا احساسات افسردگی، تغییرات خلقی شدید یا افکار آسیب به خود — در اسرعوقت به پزشک اطلاع دهید
- حرکات غیرارادی و تکراری زبان، لب یا صورت که پس از مدتی مصرف ظاهر شود و ادامه یابد — به پزشک اطلاع دهید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرف همزمان متوکلوپرامید با داروهای آرامبخش، خوابآور یا نوشیدنیهای الکلی میتواند خوابآلودگی و کاهش هوشیاری را تشدید کند. همچنین مصرف آن همراه با برخی داروهای اعصاب و روان که خود میتوانند حرکات غیرارادی ایجاد کنند، خطر این عارضه را بیشتر میکند. از آنجا که این دارو سرعت تخلیهٔ معده را تغییر میدهد، ممکن است بر جذب برخی داروهای خوراکی دیگر نیز اثر بگذارد. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید تا از تداخلهای احتمالی جلوگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرف متوکلوپرامید در دوران بارداری، از جمله برای کنترل تهوع شدید بارداری، در برخی شرایط توسط پزشک در نظر گرفته میشود، اما این تصمیم باید با ارزیابی دقیق پزشک متخصص و بر اساس سن بارداری و شرایط فرد گرفته شود. این دارو به میزان کمی وارد شیر مادر میشود؛ بنابراین مصرف آن در دوران شیردهی نیز باید تنها با نظارت پزشک انجام شود.
نگهداری
این دارو معمولاً در بیمارستان یا مرکز درمانی نگهداری و تزریق میشود. اگر ویال یا آمپول آن در اختیار شما یا خانوادهتان قرار گرفت، آن را دور از نور مستقیم، در دمای اتاق و دور از دسترس کودکان نگهداری کنید و پیش از مصرف، تاریخ انقضا و سالمبودن ظاهری محلول را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 5 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۱ برند از ۱۰ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا این دارو بهصورت تزریقی مصرف میشود، نه قرص؟
۰۲آیا مصرف طولانیمدت این دارو مشکلی دارد؟
۰۳آیا این دارو باعث خوابآلودگی میشود؟
۰۴اگر بعد از تزریق احساس بیقراری یا حرکات غیرعادی داشتم چه کنم؟
۰۵آیا مصرف این دارو در بارداری بیخطر است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۱ برند از ۱۰ سازنده، در گروه A03FA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.