فلورسئین سدیم
فلورسئین سدیم یک مادهٔ رنگیِ تشخیصی است، نه دارویی درمانی. با تزریق وریدی وارد جریانِ خون میشود و زیرِ نورِ مخصوص در عروقِ چشم میدرخشد تا تصویربرداریِ دقیق از آنها ممکن شود.
بیشترین کاربردِ آن آنژیوگرافیِ فلورسئینِ چشم است. در این آزمایش، عروقِ شبکیه و مشیمیه در بیماریهایی مانندِ رتینوپاتیِ دیابتی، دژنراسیونِ ماکولا و انسدادِ عروقِ شبکیه بررسی میشود.
در مواردِ نادر ممکن است واکنشِ آلرژیک، حتی شدید، رخ دهد. به همین دلیل این تزریق همیشه در محیطِ درمانیِ مجهز و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک یا کادرِ آموزشدیده انجام میشود.
اگر پیش از این به فلورسئین یا موادِ رنگیِ تشخیصیِ دیگر حساسیت داشتهاید، باردار یا شیرده هستید، یا سابقهٔ آسم و آلرژیِ شدید دارید، پیش از انجامِ آزمایش حتماً به پزشک بگویید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فلورسئین سدیم یک مادهٔ رنگیِ فلورسنت (نورتاب) است و در ردهٔ موادِ تشخیصیِ چشمپزشکی جای میگیرد، نه در ردهٔ داروهایِ درمانیِ رایج. این ماده بهصورت محلولِ تزریقیِ ۱۰ درصد از طریقِ وریدِ بازو بهسرعت به جریانِ خون وارد میشود و ظرفِ چند ثانیه به عروقِ چشم میرسد. زیرِ نورِ آبیِ مخصوصِ دستگاهِ عکاسیِ فوندوس، فلورسئین به رنگِ سبز-زرد میدرخشد و همین درخشش، عکسبرداریِ دقیق از عروقِ شبکیه و مشیمیه را ممکن میسازد. پزشک با دیدنِ الگویِ نشتِ رنگ، ناحیههایِ کمخونی یا رگهایِ غیرِطبیعی، بیماریهایِ شبکیه را تشخیص میدهد و روندِ درمان را پیگیری میکند. این نوشتار جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزینِ توضیحِ پزشک یا بروشورِ رسمیِ همراهِ دارو نیست.
موارد مصرف
- آنژیوگرافیِ فلورسئینِ چشم برایِ تصویربرداری از عروقِ شبکیه و مشیمیه
- بررسی و پیگیریِ رتینوپاتیِ دیابتی و ادمِ ماکولا
- ارزیابیِ دژنراسیونِ ماکولایِ وابسته به سن، بهویژه نوعِ مرطوب (نئوواسکولار)
- بررسیِ انسداد یا نشتِ عروقِ شبکیه، مانندِ انسدادِ وریدِ شبکیه
- کمک به برنامهریزیِ لیزردرمانی یا درمانهایِ داخلِ چشمی برایِ بیماریهایِ شبکیه
روش مصرف
این تزریق را پزشک یا کادرِ درمانیِ آموزشدیده، معمولاً در مطب یا کلینیکِ چشمپزشکی و از طریقِ وریدِ بازو انجام میدهد؛ نیازی به تزریقِ خانگی یا مصرفِ خوراکی نیست. پیش از تزریق در حالتِ نشسته یا نیمهخوابیده قرار میگیرید و بلافاصله پس از آن، برایِ عکسبرداریِ سریع از شبکیه، چند دقیقه در همان مکان میمانید. احساسِ تهوعِ گذرا یا گرگرفتگی بلافاصله پس از تزریق طبیعی است و معمولاً خودبهخود برطرف میشود؛ رنگِ زردِ موقتِ پوست و ادرار نیز طبیعی است و طیِ یکی دو روز از بین میرود. دربارهٔ نحوهٔ انجامِ آزمایش، آمادگیِ لازم پیش از آن، یا داروهایی که باید قطع یا ادامه دهید، با پزشک یا داروسازِ خود مشورت کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
آنژیوگرافی فلورسئین چشم برای تصویربرداری از عروق شبکیه و مشیمیه
فقط وریدی و معمولاً یکبار برای هر جلسه تصویربرداری؛ از نشت دارو به خارج رگ باید جلوگیری شود و بیمار از نظر واکنش حساسیتی پایش شود.
رتینوپاتی دیابتی و ادم ماکولا
این مقدار مربوط به خودِ آنژیوگرافی است، نه درمان رتینوپاتی یا ادم ماکولا؛ تزریق باید فقط وریدی و توسط کادر مجرب انجام شود.
دژنراسیون ماکولای وابسته به سن، بهویژه نوع مرطوب
برای تصویربرداری تشخیصی و تصمیمگیری درمانی استفاده میشود و جایگزین درمان اختصاصی داخل چشم نیست؛ از نشت دارو به خارج رگ جلوگیری شود.
انسداد یا نشت عروق شبکیه، از جمله انسداد ورید شبکیه
مصرف آن به جلسه تصویربرداری محدود است؛ تزریق خارج رگ میتواند موجب آسیب بافتی شود.
کمک به برنامهریزی لیزردرمانی یا درمانهای داخلچشمی در بیماریهای شبکیه
برای مشخصکردن محل نشت یا ضایعه در تصویربرداری است و خودِ لیزر یا درمان داخلچشمی محسوب نمیشود؛ فقط بهصورت وریدی تزریق شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیش از این به فلورسئین یا هر مادهٔ رنگیِ تشخیصیِ دیگر واکنشِ آلرژیک داشتهاید، حتماً به پزشک بگویید.
- سابقهٔ آسم، کهیر یا آلرژیهایِ شدید را پیش از تزریق با پزشک در میان بگذارید.
- اگر باردار هستید، احتمالِ بارداری میدهید یا شیر میدهید، پزشک را در جریان بگذارید.
- بیماریهایِ قلبیعروقی یا افتِ فشارِ خون را به پزشک اطلاع دهید.
- فهرستِ همهٔ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفیتان را به تیمِ درمانی نشان دهید.
- اگر پیشتر به هر نوع مادهٔ رنگی یا حاجبِ تشخیصیِ دیگر (مثلاً در سیتیاسکن یا رادیولوژی) واکنش داشتهاید، این سابقه را هم به پزشک بگویید، چون میتواند احتمالِ بروزِ واکنش را کمی بیشتر کند.
عوارض احتمالی
- تهوعِ گذرا (شایعترین واکنش، معمولاً کوتاهمدت)
- تغییرِ رنگِ موقتِ پوست و ادرار به زرد، تا یکی دو روز
- احساسِ گرمی یا گرگرفتگیِ لحظهای هنگامِ تزریق
- طعمِ فلزیِ گذرا در دهان
- سرگیجهٔ خفیف یا ضعفِ کوتاهمدت پس از تزریق
- علائمِ آلرژیِ شدید مانندِ کهیرِ گسترده، تورمِ صورت، لب یا گلو، و دشواریِ تنفس — اگر حینِ تزریق رخ دهد فوراً به کادرِ درمانیِ حاضر بگویید؛ اگر پس از بازگشت به خانه ظاهر شود، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- سرگیجهٔ شدید، تیرگیِ دید یا احساسِ غشکردن — نشانهٔ افتِ فشارِ خون است و باید فوراً به تیمِ درمانی اطلاع داده شود.
- تنگیِ نفسِ ناگهانی یا خسخسِ سینه — نیازمندِ رسیدگیِ فوری است؛ در صورتِ بروز پس از ترکِ کلینیک، با اورژانس تماس بگیرید.
- دردِ فزاینده، تورم یا سوزشِ شدید در محلِ تزریق — میتواند نشانهٔ نشتِ دارو از رگ باشد و باید بلافاصله به پرستار یا پزشک گفته شود.
- تپشِ نامنظمِ قلب یا دردِ قفسهٔ سینه — نشانهای جدی است و نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشکی یا مراجعه به اورژانس است.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فلورسئین سدیم برخلافِ داروهایِ روزانه، تنها یکبار و برایِ انجامِ آزمایش تزریق میشود؛ بنابراین تداخلِ دارویی به معنایِ مصرفِ همزمانِ طولانیمدت کمتر مطرح است. با اینحال داروهایِ اثرگذار بر فشارِ خون یا سیستمِ ایمنی میتوانند نحوهٔ واکنشِ بدن به تزریق را تحتِ تأثیر قرار دهند، و فلورسئین برایِ مدتی پس از تزریق ممکن است نتیجهٔ برخی آزمایشهایِ خون و ادرار را تغییر دهد. به همین دلیل فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو، بهویژه اگر آزمایشِ خون یا ادرارِ دیگری در روزهایِ نزدیک برنامهریزی شده است.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ مصرفِ فلورسئین سدیم در بارداری اطلاعاتِ محدودی در دست است و این ماده از جفت عبور میکند؛ بنابراین این آزمایش در بارداری تنها زمانی انجام میشود که پزشک آن را واقعاً ضروری بداند. فلورسئین به مقدارِ کمی وارد شیرِ مادر میشود و برخی پزشکان توصیه میکنند تا یکی دو روز پس از تزریق از شیردهیِ مستقیم خودداری شود یا شیرِ دوشیدهشده در این بازه دور ریخته شود. تصمیمِ نهایی دربارهٔ انجامِ این آزمایش در دورانِ بارداری و شیردهی را باید با پزشکِ خود و بر اساسِ ضرورتِ بالینی بگیرید.
نگهداری
فلورسئین سدیمِ تزریقی داروییِ خانگی نیست و توسطِ کادرِ درمانی در مطب یا کلینیکِ چشمپزشکی نگهداری و تزریق میشود. این محلول باید دور از نورِ مستقیم و در دمایِ کنترلشده نگهداری شود و ویالِ بازشده یا تاریخگذشته هرگز نباید استفاده شود. اگر پرسشی دربارهٔ نگهداریِ آن دارید، از کلینیک یا داروخانهای که آزمایش را انجام میدهد بپرسید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 10 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا تزریقِ فلورسئین دردناک است؟
۰۲چرا بعد از تزریق پوست و ادرارم زرد میشود؟
۰۳آیا بعد از این آزمایش میتوانم رانندگی کنم؟
۰۴آیا فلورسئین با مادهٔ حاجبِ سیتیاسکن یا امآرآی یکی است؟
۰۵اگر پیش از آزمایش سرماخوردگیِ خفیف داشته باشم مشکلی پیش میآید؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۸ سازنده، در گروه S01JA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.