فنتانیل
فنتانیل یک مسکن مخدر بسیار قوی و سریعالاثر از گروه داروهای ضد درد و بیهوشی است. با اثر بر گیرندههای درد در مغز و نخاع، درد را کاهش میدهد و میتواند خوابآلودگی و کاهش تنفس ایجاد کند.
بیشتر برای کاهش درد شدید در بیمارستان و بهعنوان بخشی از بیهوشی یا آرامبخشی برخی اقدامات جراحی استفاده میشود. در صورت نیاز، برای درد بلافاصله پس از عمل نیز زیر نظر کادر درمان به کار میرود.
خطر اصلی فنتانیل تزریقی، کندشدن یا توقف تنفس است؛ تزریق باید فقط توسط کادر درمان در محیطی با امکان پایش و احیای تنفسی انجام شود. مصرف همزمان با الکل یا داروهای خوابآور میتواند مرگبار باشد.
اگر بیماری ریوی، وقفهٔ تنفسی هنگام خواب، آسیب سر، افت فشار خون، بیماری کبد یا کلیه دارید، پیش از تزریق اطلاع دهید. مصرف داروهای آرامبخش، ضدافسردگی، ضدتشنج یا سایر مسکنهای مخدر و نیز بارداری یا شیردهی باید مطرح شود.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فنتانیل یک مسکن مخدر صناعی از گروه داروهای بیهوشی و ضد درد است و با فعالکردن گیرندههای مخدر در مغز و نخاع، احساس درد را کاهش میدهد. اثر آن سریع شروع میشود، اما کاهش تنفس ممکن است از اثر ضد درد طولانیتر بماند. فرآوردهٔ موردنظر بهصورت تزریقی با قدرت ۵۰ میکروگرم در هر میلیلیتر عرضه میشود و برای کاربردهای بیمارستانی، بهویژه بیهوشی و کنترل درد شدید، به کار میرود. بهدلیل قدرت زیاد، مقدار و سرعت تزریق باید بر اساس شرایط بیمار تنظیم و علائم حیاتی او پایش شود.
موارد مصرف
- تسکین کوتاهمدت درد هنگام اعمال جراحی
- پیشداروی بیهوشی، طبق برنامهٔ بیهوشی
- کمک به القا و حفظ بیهوشی عمومی یا ناحیهای
- کمک به آرامبخشی و کنترل درد در برخی اقدامات پزشکی
- کنترل درد بلافاصله پس از عمل، با پایش کادر درمان
روش مصرف
فنتانیل تزریقی باید فقط توسط پزشک یا پرستار آموزشدیده و در محیطی که امکان کنترل راه هوایی، اکسیژن و احیا وجود دارد، وریدی یا عضلانی تزریق شود؛ مقدار، سرعت و فاصلهٔ تزریق را پزشک بر اساس سن، وزن، وضعیت تنفسی، نوع عمل و داروهای همزمان تعیین میکند. پس از تزریق، تنفس، فشار خون، ضربان قلب و هوشیاری باید تحت نظر بماند؛ تا رفع خوابآلودگی و اجازهٔ کادر درمان، رانندگی، کار با ابزار و برخاستن بدون کمک مناسب نیست. اگر دریافت دارو مکرر یا طولانی شده باشد، قطع ناگهانی میتواند علائم ترک ایجاد کند و کاهش آن باید برنامهریزیشده باشد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تسکین کوتاهمدت درد هنگام اعمال جراحی
مصرف فقط توسط کادر آموزشدیده و همراه با پایش مداوم تنفس و گردش خون و دسترسی فوری به تجهیزات احیا.
پیشداروی بیهوشی، طبق برنامهٔ بیهوشی
همراهی با داروهای آرامبخش یا خوابآور میتواند سرکوب تنفسی و خوابآلودگی شدید ایجاد کند.
کمک به القا و حفظ بیهوشی عمومی یا ناحیهای
باید امکان حمایت از راه هوایی و تهویهٔ کمکی، همراه با پایش پیوستهٔ تنفس و قلبیعروقی، فراهم باشد.
آرامبخشی و کنترل درد در برخی اقدامات پزشکی
راه هوایی، اکسیژن، تجهیزات احیا و داروی برگشتدهندهٔ اثر اوپیوئید باید در دسترس باشند.
کنترل درد بلافاصله پس از عمل، با پایش کادر درمان
اثر سرکوب تنفسی ممکن است طولانیتر از اثر ضددرد باشد؛ پیش از ترخیص، پایداری تنفس و سطح هوشیاری باید تأیید شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت به فنتانیل، سایر مسکنهای مخدر یا اجزای فرآورده را اطلاع دهید.
- سابقهٔ آسم، بیماری مزمن یا انسدادی ریه، وقفهٔ تنفسی هنگام خواب، خرخر شدید یا تنفس ضعیف را بگویید.
- آسیب سر، افزایش فشار داخل جمجمه، تشنج، اختلال هوشیاری، افت فشار خون یا شوک را پیش از تزریق مطرح کنید.
- بیماری کبد یا کلیه، ضربان قلب پایین، بیماری قلبی، ضعف شدید یا سن بالا میتواند نیازمند احتیاط و پایش بیشتر باشد؛ در کودکان نیز تزریق باید توسط تیم آشنا با کنترل راه هوایی انجام شود.
- سابقهٔ وابستگی به مواد یا مصرف قبلی مسکنهای مخدر را به پزشک بگویید.
- فهرست کامل داروها، فرآوردههای گیاهی و مکملها و نیز بارداری یا شیردهی را پیش از تزریق اعلام کنید.
عوارض احتمالی
- تهوع یا استفراغ
- خوابآلودگی، گیجی یا سرگیجه
- خارش یا گرگرفتگی
- سفتی موقت عضلات
- افت فشار خون یا کندشدن ضربان قلب
- تعریق یا احساس سرما
- تنفس آهسته یا سطحی، کبودی لبها، بیدار نشدن یا خوابآلودگی غیرعادی: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تورم صورت، لبها یا گلو، خسخس سینه، تنگی نفس یا کهیر گسترده: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- غش، افت شدید فشار خون یا ضربان بسیار کند یا نامنظم قلب: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- سفتی ناگهانی قفسهٔ سینه، گرفتگی گلو یا دشواری در نفسکشیدن پس از تزریق: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- بیقراری شدید، تب، تعریق، لرزش، سفتی عضلات، اسهال یا ضربان سریع قلب، بهویژه همراه داروهای ضدافسردگی: فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
الکل، داروهای خوابآور و آرامبخش مانند داروهای ضداضطراب، خوابآورها، گاباپنتین، پرگابالین، شلکنندههای عضلانی، سایر مسکنهای مخدر و داروهای بیهوشی میتوانند خوابآلودگی، افت فشار و کاهش تنفس را شدید و حتی مرگبار کنند. برخی آنتیبیوتیکها، داروهای ضدقارچ، داروهای ضدویروس و داروهای ضدتشنج میتوانند مقدار و مدت اثر فنتانیل را تغییر دهند. برخی داروهای ضدافسردگی، ترامادول و داروهای مهارکنندهٔ مونوآمیناکسیداز نیز خطر مسمومیت یا نشانگان سروتونین را بالا میبرند. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید و هنگام دریافت فنتانیل الکل مصرف نکنید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
فنتانیل از جفت عبور میکند و در زمان زایمان میتواند تنفس نوزاد را کاهش دهد؛ مصرف تکراری یا طولانی در بارداری ممکن است در نوزاد علائم ترک ایجاد کند. در بارداری فقط در صورت ضرورت درمانی استفاده میشود. فنتانیل وارد شیر مادر میشود و ممکن است نوزاد را بیش از حد خوابآلود یا دچار اختلال تنفس کند؛ زمان ادامهٔ شیردهی پس از تزریق را با پزشک تعیین کنید و نوزاد را زیر نظر بگیرید.
نگهداری
آمپول یا ویال را در بستهٔ اصلی و دور از نور، گرمای زیاد و یخزدگی، در دمای معمول اتاق، معمولاً حداکثر ۲۵ درجهٔ سانتیگراد، نگهداری کنید؛ دستور درجشده روی جعبهٔ همان فرآورده اولویت دارد. دارو را دور از دسترس کودکان و افراد دیگر و در محل امن نگه دارید. آمپول یا ویال بازشده برای مصرف بعدی مناسب نیست؛ محلول دارای ذرات یا تغییررنگداده و فرآوردهٔ تاریخگذشته را مصرف نکنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۰ برند از ۱۰ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا فنتانیل تزریقی همان داروی بیهوشی است؟
۰۲چرا بعد از تزریق فنتانیل باید تحت نظر بمانم؟
۰۳آیا فنتانیل تزریقی وابستگی ایجاد میکند؟
۰۴آیا پس از تزریق فنتانیل میتوانم رانندگی کنم؟
۰۵اگر بعد از تزریق تهوع یا خارش داشتم چه کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۰ برند از ۱۰ سازنده، در گروه N01AH01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.