گاباپنتین
گاباپنتین دارویی از گروه ضدتشنجها است که با آرامکردن فعالیت بیشازحد سلولهای عصبی، هم در کنترل تشنج و هم در کاهش برخی دردهای عصبی مؤثر است.
بیشترین کاربرد آن، همراه با سایر داروها در کنترل تشنجهای موضعی و نیز کاهش درد عصبیِ ناشی از زونا یا نوروپاتی دیابتی است.
مصرف همزمان گاباپنتین با اُپیوئیدها، قرصهای خوابآور یا الکل میتواند خوابآلودگی و کندیِ تنفس را تا حد خطرناکی افزایش دهد؛ این ترکیب همیشه باید با اطلاع و نظر پزشک باشد.
برای پرسشهای معمول دربارهٔ نحوهٔ مصرف یا عوارض خفیف، با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید؛ اما نشانههای آلرژی شدید (تورم صورت، لب، زبان یا گلو، یا دشواری در تنفس) و نیز تنفسِ کند، سطحی یا همراه با خوابآلودگیِ شدید، وضعیتهایی اورژانسیاند و باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیکترین مرکز اورژانس مراجعه کنید. اگر تغییرات خلقیِ نگرانکننده یا افکار آسیب به خود را تجربه کردید، یا قصد قطع مصرف دارو را دارید، هرچه زودتر با پزشک تماس بگیرید؛ در صورتیکه این افکار جدی یا فوری باشند، بیدرنگ به اورژانس مراجعه کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
گاباپنتین (Gabapentin) دارویی خوراکی بهشکل کپسول و قرص، از دستهٔ ضدتشنجهاست که از نظر ساختاری به انتقالدهندهٔ عصبیِ گابا (GABA) شباهت دارد، اما مستقیماً روی گیرندههای آن اثر نمیکند. این دارو به بخشی از کانالهای کلسیمیِ سلولهای عصبی متصل میشود و با کاهش آزادشدن برخی مواد شیمیاییِ تحریککننده، از فعالیت بیشازحد و نامنظم سلولهای عصبی میکاهد. همین اثر باعث میشود گاباپنتین هم در کنترل برخی انواع تشنج و هم در کاهش دردهای عصبیِ مزمن مانند درد پس از زونا یا نوروپاتی دیابتی مفید باشد. در ایران این دارو با نامهای تجاری گوناگونی از جمله نورونتین عرضه میشود. هدف اصلی درمان با آن، کنترل بهتر تشنج یا کاهش شدت درد عصبی و بهبود کیفیت زندگی بیمار است، آن هم همیشه زیر نظر و با تجویز پزشک.
موارد مصرف
- درمان کمکیِ تشنجهای موضعی، در کنار سایر داروهای ضدتشنج
- کاهش درد عصبیِ باقیمانده پس از زونا (نورالژی پس از هرپس زوستر)
- کاهش درد ناشی از نوروپاتی دیابتی
- کنترل برخی دیگر از انواع درد عصبیِ مزمن، طبق تشخیص پزشک
- در موارد خاص و فقط طبق نظر پزشک، کمک به کنترل سندرم پای بیقرار
روش مصرف
گاباپنتین را میتوان با غذا یا بدون غذا مصرف کرد؛ خوردن آن همراه غذا گاهی ناراحتی خفیف معده را کم میکند. در ابتدای درمان، پزشک معمولاً دارو را با مقدار کم شروع میکند و بهتدریج افزایش میدهد تا بدن به آن عادت کند؛ این روند طبیعی است و جای نگرانی ندارد. بهتر است نوبتهای مصرف در فاصلههای زمانیِ منظم و طبق برنامهای که پزشک تعیین کرده پخش شوند تا اثر دارو در طول شبانهروز یکنواخت بماند. اگر یک نوبت فراموش شد و فاصلهٔ زیادی تا نوبت بعدی نمانده، همان نوبت را نادیده بگیرید و هرگز برای جبران، دو دوز را با هم نخورید؛ در صورت تردید از داروساز بپرسید. نکتهٔ بسیار مهم این است که گاباپنتین، بهویژه در بیماران مبتلا به صرع، هرگز نباید ناگهانی و بدون نظر پزشک قطع شود، چون این کار میتواند خطر بازگشت یا تشدید تشنج و بروز نشانههای قطع دارو مانند بیقراری و بیخوابی را افزایش دهد؛ هرگونه تغییر یا پایاندادن به درمان باید تدریجی و با راهنماییِ پزشک انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
درمان کمکیِ تشنجهای موضعی، با یا بدون انتشار ثانویه
در کنار داروهای ضدتشنج دیگر مصرف شود؛ فاصلهٔ بین نوبتها بیش از ۱۲ ساعت نشود و قطع درمان دستکم طی ۱ هفته انجام شود.
درد عصبی باقیمانده پس از زونا (نورالژی پس از هرپس زوستر)
با یا بدون غذا مصرف میشود؛ افزایش بیش از ۱۸۰۰ میلیگرم در روز معمولاً سود بیشتری ندارد. خوابآلودگی و سرگیجه ممکن است در آغاز درمان رخ دهد.
درد ناشی از نوروپاتی دیابتی
با یا بدون غذا مصرف میشود؛ پاسخ درمانی و نیاز به ادامهٔ درمان باید بهصورت دورهای ارزیابی شود.
سایر دردهای نوروپاتیک محیطی مزمن
با یا بدون غذا مصرف میشود؛ در صورت نیاز به درمان طولانیمدت، اثربخشی و ضرورت ادامهٔ آن باید دورهای بازبینی شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به گاباپنتین یا سایر اجزای این دارو حساسیت داشتهاید، به پزشک اطلاع دهید.
- بیماری کلیوی یا کاهش عملکرد کلیه را حتماً با پزشک در میان بگذارید، چون دفع این دارو عمدتاً از راه کلیه است و ممکن است تنظیم دوز لازم باشد.
- سابقهٔ افسردگی، تغییرات خلقی یا افکار آسیب به خود را به پزشک بگویید، چون داروهای ضدتشنج از جمله گاباپنتین در موارد نادر میتوانند اینگونه افکار را تشدید کنند.
- بیماری تنفسی مانند بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) یا هر نوع ضعف تنفسی را با پزشک در میان بگذارید.
- اگر سابقهٔ سوءمصرف الکل یا مواد دارید، به پزشک بگویید، چون این دارو در موارد نادر پتانسیل سوءاستفاده دارد.
- در صورت بارداری، قصد بارداری یا شیردهی، و نیز فهرست کامل داروها و مکملهای مصرفیتان، پیش از شروع درمان با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- سرگیجه
- خوابآلودگی
- احساس خستگی
- مشکل در هماهنگیِ حرکتی یا حس عدم تعادل (آتاکسی)
- ورم خفیف دستها یا پاها
- تاری دید یا دوبینی
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت، لب، زبان یا گلو، کهیر گسترده یا دشواری در تنفس؛ در این حالت فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- بثورات پوستیِ گسترده همراه با تب، تورم غدد لنفاوی یا تورم صورت که میتواند نشانهٔ یک واکنش دارویی جدی و نادر باشد؛ این نیز یک وضعیت اورژانسی است، فوراً با اورژانس تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
- تنفس کند، سطحی یا دشوار همراه با خوابآلودگیِ غیرعادی یا بیدارنشدن، بهخصوص در صورت مصرف همزمان با اُپیوئید یا سایر آرامبخشها؛ این یک اورژانس پزشکی است، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- تغییرات خلقیِ نگرانکننده مانند افسردگیِ شدید، اضطراب غیرعادی یا افکار آسیبرساندن به خود؛ در این موارد هرچه زودتر با پزشک تماس بگیرید و اگر این افکار جدی، فوری یا همراه با خطر آسیب به خود بودند، بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیکترین مرکز اورژانس مراجعه کنید.
- افزایش دفعات یا شدتِ تشنج، بهویژه پس از فراموشکردن یک نوبت یا قطعِ ناگهانیِ دارو؛ با پزشک تماس بگیرید. اگر تشنجی بیش از پنج دقیقه طول کشید، چند تشنج پشتسرهم بدون بازگشتِ هوشیاری رخ داد، یا پس از تشنج مشکل تنفسی وجود داشت، این یک اورژانس است؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- زمینخوردن یا مشکل جدیِ تعادل، بهخصوص در سالمندان؛ این موضوع را با پزشک در میان بگذارید و در صورت آسیبدیدگی جدی یا ضربه به سر، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
گاباپنتین میتواند با برخی داروها و مواد دیگر تداخل داشته باشد. مصرف همزمان آن با اُپیوئیدها (مانند مسکنهای مخدر)، بنزودیازپینها، قرصهای خوابآور یا سایر آرامبخشهای دستگاه عصبی، خطر خوابآلودگیِ شدید و کندشدن خطرناک تنفس را افزایش میدهد؛ این خطر در سالمندان و افراد دارای بیماری تنفسی بیشتر است. الکل نیز اثر خوابآلودگی و سرگیجهٔ این دارو را تشدید میکند و بهتر است در دورهٔ درمان محدود یا حذف شود. آنتیاسیدهای حاویِ آلومینیوم یا منیزیم میتوانند جذب گاباپنتین را کم کنند؛ اگر نیاز به مصرف آنتیاسید دارید، دربارهٔ فاصلهٔ زمانیِ مناسب با داروساز مشورت کنید. برای اطمینان از نبودِ تداخل، فهرست کاملِ داروها و مکملهای مصرفیتان را به پزشک و داروساز اطلاع دهید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعات دربارهٔ ایمنیِ گاباپنتین در بارداری محدود است و برخی مطالعات احتمال افزایش جزئیِ خطر برای جنین را مطرح کردهاند، هرچند نتیجهگیریِ قطعی وجود ندارد. در بیمارانی که این دارو را برای کنترل تشنج مصرف میکنند، خطر تشنجِ کنترلنشده در بارداری معمولاً جدیتر از خطرهای احتمالیِ دارو در نظر گرفته میشود؛ به همین دلیل تصمیم دربارهٔ ادامه، تغییر یا قطع درمان باید فقط با پزشک متخصص و بدون قطع خودسرانه گرفته شود. گاباپنتین به مقدار کمی وارد شیر مادر میشود؛ بنابراین مادران شیرده پیش از مصرف باید با پزشک مشورت کنند و نوزاد را از نظر خوابآلودگیِ غیرعادی یا مشکل در تغذیه زیر نظر داشته باشند.
نگهداری
گاباپنتین را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور مستقیم و گرمای زیاد نگهداری کنید. کپسولها و قرصها را در بستهٔ اصلی و دور از دید و دسترسِ کودکان نگه دارید. پیش از هر مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید، داروی تاریخگذشته یا اضافی را خودسرانه در اختیار دیگران نگذارید و طبق راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در سطل زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 100 mg |
| کپسول | 400 mg |
| کپسول | 300 mg |
| قرص | 600 mg |
| قرص | 800 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵۱ برند از ۴۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا گاباپنتین اعتیادآور است؟
۰۲چرا نباید مصرف گاباپنتین را ناگهان قطع کرد؟
۰۳چرا دوز گاباپنتین معمولاً کم شروع و بعد بهتدریج زیاد میشود؟
۰۴آیا مصرف همزمان گاباپنتین با مسکنهای اُپیوئیدی یا قرص خواب خطرناک است؟
۰۵آیا گاباپنتین باعث ورم دست و پا یا افزایش وزن میشود؟
۰۶در مصرف گاباپنتین، چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۷۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵۱ برند از ۴۵ سازنده، در گروه N03AX12. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.