اتوپوزاید
اتوپوزاید دارویی ضدسرطان (شیمیدرمانی) از خانوادهٔ مهارکنندههای آنزیم توپوایزومراز نوع دو (Topoisomerase II) است که با آسیبرساندن به دیانای سلولهای سرطانی، از رشد و تکثیر آنها جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر در درمان سرطان ریهٔ سلول کوچک، تومورهای بیضه، برخی لنفومها و انواعی از سرطان خون بهکار میرود؛ معمولاً در ترکیب با داروهای شیمیدرمانی دیگر و طی دورههای مشخص تجویز میشود.
مهمترین خطر اتوپوزاید، افت شدید گلبولهای خونی و تضعیف موقت سیستم ایمنی بدن است؛ به همین دلیل مصرف این دارو، چه بهصورت تزریقی و چه کپسول خوراکی، همواره باید زیر نظر مستقیم پزشک متخصص و همراه با آزمایشهای منظم خون انجام شود.
در صورت بروز تب، کبودی یا خونریزی غیرعادی، تنگی نفس ناگهانی یا هر نشانهای از واکنش آلرژیک شدید در حین یا پس از درمان، باید فوراً با پزشک یا اورژانس تماس گرفت.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اتوپوزاید مشتقی نیمهمصنوعی از پودوفیلوتوکسین (Podophyllotoxin)، مادهای با منشأ گیاهی، و یکی از داروهای ضدسرطانِ خانوادهٔ مهارکنندهٔ آنزیم توپوایزومراز نوع دو است. این دارو با مسدود کردن آنزیمی که برای تکثیر و ترمیم دیانای سلول لازم است، باعث آسیب دائمی به دیانای سلولهای در حال تقسیم سریع میشود و در نهایت به مرگ آن سلولها میانجامد. از آنجا که سلولهای سرطانی معمولاً بسیار سریعتر از سلولهای طبیعی تقسیم میشوند، بیشترین اثر این دارو متوجه بافت تومور است، هرچند بافتهای سالمِ با تقسیم سریع مانند مغز استخوان نیز تحت تأثیر قرار میگیرند. اتوپوزاید معمولاً در قالب پروتکلهای ترکیبیِ شیمیدرمانی و بهصورت دورهای (سیکلی) تجویز میشود؛ در برخی موارد خاص و به تشخیص پزشک متخصص، ممکن است بهتنهایی نیز بهکار رود، اما تصمیم دربارهٔ ترکیب دارویی، دوز و زمانبندی همیشه بر عهدهٔ تیم درمانی است.
موارد مصرف
- سرطان ریهٔ سلول کوچک (Small Cell Lung Cancer)
- تومورهای زایای بیضه (سرطان بیضه)، معمولاً در ترکیب با سایر داروهای شیمیدرمانی
- برخی لنفومهای هوچکین و غیرهوچکین
- سرطان خون حاد میلوئیدی، در پروتکلهای ترکیبی خاص
- نوروبلاستوما در کودکان
- آمادهسازی بیمار پیش از پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی، در پروتکلهای خاص
روش مصرف
اتوپوزاید معمولاً بهصورت تزریق وریدیِ آهسته، در بیمارستان یا کلینیک شیمیدرمانی و توسط تیم درمانی تجویز میشود؛ سرعت تزریق باید کنترلشده باشد، چون تزریق سریع میتواند فشار خون را ناگهانی پایین بیاورد. در طول تزریق وریدی، اگر در محل رگ احساس سوزش، درد، تورم یا قرمزی کردید، بلافاصله به پرستار یا پزشک بالای سر خود اطلاع دهید، چون ممکن است نشانهٔ نشتِ دارو از رگ به بافت اطراف باشد. در صورت تجویز شکل کپسولی، زمانبندی مصرف آن را دقیقاً طبق دستور پزشک یا داروساز رعایت کنید. این دارو در دورههای زمانی مشخص (سیکلهای شیمیدرمانی) و با فاصلهٔ استراحت بین هر دوره تجویز میشود تا بدن فرصت بازسازی سلولهای سالم را پیدا کند؛ تعداد و طول این دورهها را فقط پزشک متخصص انکولوژی بر پایهٔ نوع بیماری، پاسخ به درمان و نتیجهٔ آزمایش خون تعیین میکند و نباید بدون هماهنگی با او، دریافت دارو را زودتر متوقف یا دیرتر شروع کرد.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت شناختهشده به اتوپوزاید، سایر داروهای مشابه یا ترکیبات آنها
- بیماریهای کبدی یا کلیوی، چون ممکن است نیاز به تنظیم دوز باشد
- سابقهٔ اختلال مغز استخوان یا شمار پایین گلبولهای خونی پیش از شروع درمان
- وجود عفونت فعال یا تب در زمان شروع یا حین دورههای درمان
- بارداری، برنامهریزی برای بارداری، یا شیردهی
- مصرف هر داروی دیگر از جمله داروهای گیاهی و مکملها، بهویژه داروهای ضدانعقاد، ضدتشنج یا سرکوبکنندهٔ ایمنی
عوارض احتمالی
- ریزش مو (معمولاً موقت و بازگشتپذیر پس از پایان درمان)
- تهوع و استفراغ
- کاهش اشتها و تغییر ذائقه
- خستگی و احساس ضعف عمومی
- زخم یا التهاب دهان (موکوزیت)
- تب یا نشانههای عفونت، بهعلت افت گلبولهای سفید خون — در صورت بروز، باید بلافاصله به پزشک معالج یا اورژانس مراجعه کرد، چون در بیمارِ تحت شیمیدرمانی میتواند خطرناک باشد.
- کبودی، خونریزی لثه یا هر خونریزی غیرعادی، نشانهٔ افت پلاکت خون — باید هرچه زودتر به پزشک اطلاع داده شود؛ در صورت خونریزی شدید یا خونریزیای که بند نمیآید، باید بیدرنگ به اورژانس مراجعه کرد.
- علائم واکنش آلرژیک شدید حین یا پس از تزریق مانند تنگی نفس ناگهانی، تورم صورت یا گلو، خارش شدید یا افت ناگهانی فشار خون — نیازمند رسیدگی فوری پزشکی و در موارد شدید، تماس با اورژانس است.
- رنگپریدگی شدید، سرگیجهٔ مداوم یا ضربان قلب نامنظم، نشانهٔ احتمالی کمخونی قابلتوجه — باید به پزشک گزارش شود تا آزمایش خون تکرار شود.
- سرگیجه یا احساس ضعف در حین یا بلافاصله پس از تزریق، که میتواند نشانهٔ افت ناگهانی فشار خون باشد — باید فوراً به پرستار یا پزشکِ بالای سر بیمار اطلاع داده شود تا سرعت تزریق تنظیم شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اتوپوزاید در کنار سایر داروهای سرکوبکنندهٔ مغز استخوان یا پرتودرمانیِ همزمان، میتواند افت گلبولهای خونی را تشدید کند. مصرف همزمان با وارفارین ممکن است اثر رقیقکنندگیِ خون را تغییر دهد و نیاز به پایش دقیقتر آزمایش انعقاد خون دارد. برخی داروهای ضدتشنج مانند فنیتوئین میتوانند دفع اتوپوزاید از بدن را سریعتر و در نتیجه اثربخشی آن را کمتر کنند، درحالیکه سیکلوسپورین در دوزهای بالا میتواند غلظت خونی اتوپوزاید را افزایش دهد. بهدلیل تضعیف سیستم ایمنی بدن در طول درمان، تزریق واکسنهای زنده نیز باید با هماهنگی پزشک به زمان مناسب موکول شود. به همین دلیل، فهرست کاملِ داروها، مکملها و واکسنهایی را که مصرف میکنید یا قرار است دریافت کنید، حتماً به پزشک و داروساز خود بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اتوپوزاید میتواند به جنین آسیب برساند، بنابراین مصرف آن در دوران بارداری توصیه نمیشود و پیش از شروع درمان باید احتمال بارداری بررسی شود. زنان و مردانی که این دارو را دریافت میکنند بهتر است در طول درمان و مدتی پس از پایان آن از روشهای پیشگیریِ مطمئن از بارداری استفاده کنند. این دارو همچنین میتواند بهطور موقت یا دائم بر باروری زنان و مردان اثر بگذارد؛ افرادی که در آینده قصد فرزندآوری دارند، بهتر است پیش از شروع درمان، دربارهٔ مشاوره و روشهای حفظ باروری (مانند انجماد اسپرم یا تخمک) با پزشک خود صحبت کنند. اتوپوزاید در شیر مادر نیز ترشح میشود، به همین علت شیردهی در دوران مصرف این دارو توصیه نمیشود. تصمیم نهایی دربارهٔ بارداری و شیردهی را همیشه با مشورت پزشک متخصص بگیرید.
نگهداری
شکل تزریقیِ اتوپوزاید معمولاً در بیمارستان یا مرکز شیمیدرمانی نگهداری و بلافاصله پیش از تزریق آماده میشود و نیازی به نگهداری در منزل ندارد. شکل کپسولی آن باید در یخچال (نه فریزر) و در بستهٔ اصلی خود نگهداری شود، دور از دسترس کودکان و دیگر افراد خانواده. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و از مصرف داروی تاریخگذشته یا آسیبدیده خودداری کنید. چون اتوپوزاید در دستهٔ داروهای سیتوتوکسیک (خطرناک برای سلولهای سالم) قرار دارد، جابهجایی و دفع آن باید طبق راهنمایی داروساز و با احتیاط ویژه انجام شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 50 mg |
| کپسول | 100 mg |
| تزریقی | 20 mg / 1mL |
| تزریقی | 50 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳۸ برند از ۴۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ریزش مو با مصرف اتوپوزاید حتمی است؟
۰۲چرا پیش از هر دوره تزریق اتوپوزاید آزمایش خون میگیرند؟
۰۳اگر بعد از دریافت اتوپوزاید تب کردم، چه باید بکنم؟
۰۴فرق کپسول خوراکی اتوپوزاید با فرم تزریقی آن چیست؟
۰۵آیا مصرف اتوپوزاید خطر ابتلا به سرطان خون در آینده را افزایش میدهد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۹۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳۸ برند از ۴۱ سازنده، در گروه L01CB01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.