دیمرکاپرول
دیمرکاپرول (که با نامِ «بال» هم شناخته میشود) دارویی کیلیتکننده (Chelating Agent) است که به فلزاتِ سنگین متصل میشود و کمک میکند این فلزات از بدن دفع شوند.
این دارو در درمانِ مسمومیتِ حادِ آرسنیک، جیوهٔ غیرآلی و طلا، و همراه با دارویی دیگر در مسمومیتِ شدیدِ سرب به کار میرود.
دیمرکاپرول فقط در بیمارستان و با تزریقِ عمیق در عضله توسط کادرِ درمان تجویز میشود و هرگز در خانه یا بهصورتِ خودسرانه استفاده نمیشود.
اگر پس از تزریق نشانههایی مانندِ تنگیِ نفس، تپشِ شدیدِ قلب، تشنج یا واکنشِ آلرژیک شدید دیده شود، باید بیدرنگ به تیمِ درمان اطلاع داد یا با اورژانس تماس گرفت.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
دیمرکاپرول یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین داروهای کیلیتکننده در پزشکی است. این دارو دو گروهِ شیمیاییِ فعال دارد که به فلزاتِ سنگین مانندِ آرسنیک، جیوه و طلا میچسبند و ترکیبی پایدار و محلول در آب میسازند. این ترکیبِ تازه از طریقِ کلیهها دفع میشود و از این راه، فلزِ سمی از بافتها و آنزیمهای بدن جدا و خارج میگردد. هدفِ اصلیِ درمان، کاهشِ سریعِ بارِ فلزِ سمی در بدن در موقعیتهای مسمومیتِ حاد و خطرناک است. این دارو تنها در بخشهای اورژانس و مراکزِ مسمومیت و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک به کار میرود.
موارد مصرف
- مسمومیتِ حادِ آرسنیک
- مسمومیتِ حادِ جیوهٔ غیرآلی
- مسمومیتِ ناشی از ترکیباتِ طلا
- مسمومیتِ شدیدِ سرب (معمولاً همراه با دارویی کیلیتکنندهٔ دیگر)
روش مصرف
دیمرکاپرول بهصورتِ قرص یا خوراکی مصرف نمیشود و هرگز در خانه یا بهصورتِ خودسرانه تزریق نمیگردد؛ این دارو را کادرِ درمان، در محیطِ بیمارستانی و با تزریقِ عمیق در عضله، در نوبتها و فواصلِ زمانیِ مشخصشده توسط پزشک تجویز میکند. طولِ دورهٔ درمان و تعدادِ نوبتهای تزریق را پزشک بر اساسِ نوعِ فلزِ مسمومیتزا، شدتِ آن و پاسخِ بدن تعیین میکند و روند را زیرِ نظر دارد. در بیشترِ موارد، همزمان مایعدرمانیِ وریدی نیز انجام میشود تا کلیهها بتوانند ترکیبِ حاصل از پیوندِ دارو و فلز را بهتر و ایمنتر دفع کنند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
مسمومیت حاد با آرسنیک
فقط بهصورت تزریق عضلانی عمیق و همراه با درمان حمایتی انجام میشود؛ درمان باید هرچه زودتر آغاز شود.
مسمومیت حاد با جیوهٔ غیرآلی
فقط تزریق عضلانی عمیق؛ در صورت بلع، درمان ترجیحاً حداکثر تا ۲ ساعت آغاز شود و برای مسمومیت مزمن یا جیوهٔ آلی مناسب نیست.
مسمومیت با ترکیبات طلا
فقط بهصورت تزریق عضلانی عمیق و همراه با درمان حمایتی انجام میشود؛ شدت مسمومیت، تعداد دفعات تزریق را تعیین میکند.
مسمومیت حاد شدید با سرب
همراهی با کلسیم دیسدیم ادتات و درمان حمایتی ضروری است؛ دو دارو باید در محلهای جداگانه تزریق شوند و عملکرد کلیه پایش شود.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیتِ شناختهشده به بادامزمینی یا روغنِ آن (حلالِ تزریقیِ این دارو روغنِ بادامزمینی است)
- کمبودِ آنزیمِ گلوکز-۶-فسفات-دهیدروژناز (نوعی کمبودِ آنزیمیِ ارثی که خطرِ تخریبِ گلبولهای قرمز را بالا میبرد)
- هرگونه بیماریِ کبدی یا کلیوی، بهویژه نارساییِ کبد
- مسمومیتِ همزمانِ احتمالی با آهن، کادمیوم یا سلنیوم
- بارداری یا شیردهی
- فشارِ خونِ بالا یا بیماریِ قلبی
عوارض احتمالی
- دردِ محلِ تزریق
- حالتِ تهوع و استفراغ
- سردرد
- تبِ خفیف تا متوسط (بهویژه در کودکان)
- سوزش در دهان، لبها یا گلو، همراه با افزایشِ بزاق یا اشک
- بیقراری و احساسِ فشار در قفسهٔ سینه
- افزایشِ ناگهانیِ فشارِ خون همراه با تپشِ شدیدِ قلب — فوراً به تیمِ درمان اطلاع داده شود
- نشانههای واکنشِ آلرژیک شدید مانندِ تورمِ صورت یا گلو، تنگیِ نفس یا کهیرِ گسترده — فوراً به اورژانس اطلاع داده شود یا با اورژانس تماس گرفته شود
- تیرهشدنِ رنگِ ادرار، زردیِ پوست یا چشم، یا خستگیِ غیرِعادی (نشانههای تخریبِ گلبولهای قرمز، بهویژه در افرادِ دارای کمبودِ آنزیمیِ زمینهای) — نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشک است
- تشنج یا کاهشِ سطحِ هوشیاری — بیدرنگ به کادرِ درمان اطلاع داده شود
- کاهشِ محسوسِ حجمِ ادرار یا نشانههای آسیبِ کلیوی — نیازمندِ ارزیابیِ فوریِ پزشک است
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
از آنجا که دیمرکاپرول تنها در بیمارستان و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک تزریق میشود، تیمِ درمان پیش از شروع، داروها و مکملهای دیگرِ فرد را بررسی میکند؛ بااینحال، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو، بهویژه اگر مکملِ آهن یا مکملهای معدنیِ دیگر مصرف میکنی، زیرا ترکیبِ دیمرکاپرول با آهن میتواند برای بدن مضر باشد و معمولاً مکملِ آهن در طولِ این درمان قطع میشود. مصرفِ همزمانِ دیگر داروهای کیلیتکننده نیز فقط باید طبقِ برنامهٔ دقیقِ پزشک و در توالیِ مشخصشده انجام شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ مصرفِ دیمرکاپرول در بارداری و شیردهی اطلاعاتِ محدودی در دست است، زیرا این دارو تقریباً همیشه در موقعیتهایی اورژانسی و برای مسمومیتِ جدی و تهدیدکنندهٔ زندگی تجویز میشود؛ در چنین شرایطی، پزشک فایدهٔ درمان برای مادر را در برابرِ خطرِ احتمالیِ آن برای جنین یا نوزاد میسنجد. تصمیمِ نهایی دربارهٔ مصرف در این دوران را فقط پزشکِ متخصص، با آگاهیِ کامل از وضعیتِ بالینی، میگیرد.
نگهداری
نگهداریِ دیمرکاپرول بر عهدهٔ داروخانهٔ بیمارستان و کادرِ درمان است و بیمار یا خانواده معمولاً آن را در خانه نگه نمیدارند. این دارو باید دور از نورِ مستقیم و در دمای مشخصشده روی برچسب نگهداری شود و پیش از هر تزریق، تاریخِ انقضا و ظاهرِ محلول از نظرِ صافی و رنگ کنترل شود. مانندِ هر داروی تزریقی دیگر، این محلول باید همیشه دور از دسترسِ کودکان نگهداری شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
| تزریقی | 100 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا دیمرکاپرول باید حتماً در عضله تزریق شود؟
۰۲چرا محلِ تزریقِ این دارو معمولاً دردناک است؟
۰۳آیا دیمرکاپرول برای مسمومیت با هر فلزی مناسب است؟
۰۴آیا فردی که به بادامزمینی حساسیت دارد میتواند این دارو را دریافت کند؟
۰۵بعد از پایانِ دورهٔ تزریق چه پیگیریای لازم است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۵ سازنده، در گروه V03AB09. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.