دفروکسامین
دفروکسامین دارویی از گروهِ آهنزداهاست که آهنِ اضافیِ بدن را به شکلی محلول درمیآورد تا از راهِ ادرار دفع شود.
بیشترین کاربردِ آن در بیمارانِ تالاسمی یا سایرِ کمخونیهای نیازمندِ تزریقِ مکررِ خون است که دچارِ اضافهبارِ آهن شدهاند، و نیز در درمانِ اورژانسیِ مسمومیتِ حاد با آهن.
این دارو باید دقیقاً طبقِ برنامه و روشِ آموزشدادهشده تزریق شود؛ تزریقِ نادرست یا سریع میتواند فشارِ خون را افت دهد و مصرفِ طولانیمدت با خطرِ آسیب به چشم و گوش همراه است.
اگر در محلِ تزریق درد یا تورمِ شدید دیدی، بینایی یا شنواییِ فرد تغییر کرد، یا نشانههای عفونت مانندِ تب، دردِ شکم یا اسهال ظاهر شد، باید سریع با پزشک تماس گرفت.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
دفروکسامین از دستهٔ داروهای آهنزدا (Iron Chelator) است که به آهنِ آزاد و ذخیرهشدهٔ اضافیِ بدن متصل میشود و آن را به ترکیبی محلول در آب بهنامِ فریوکسامین تبدیل میکند تا عمدتاً از راهِ کلیه دفع شود. این دارو برخلافِ آهنِ متصل به هموگلوبین و ترانسفرینِ خون، عمدتاً آهنِ اضافیِ ذخیرهشده در بافتها را هدف میگیرد. از آنجا که از راهِ گوارش بهخوبی جذب نمیشود، همیشه بهصورتِ تزریقی (زیرِ جلدی، عضلانی یا وریدی) تجویز میشود. هدفِ اصلیِ درمان، پیشگیری یا کاهشِ آسیبِ اندامهایی مانندِ قلب، کبد و غدد درونریز است که در اثرِ تجمعِ درازمدتِ آهن رخ میدهد.
موارد مصرف
- کاهشِ اضافهبارِ مزمنِ آهن در بیمارانِ تالاسمیِ ماژور و سایرِ کمخونیهایی که نیازمندِ تزریقِ مکررِ خوناند
- درمانِ اورژانسیِ مسمومیتِ حاد با آهن، مانندِ بلعیدنِ تصادفیِ قرصهای آهن بهویژه در کودکان
- کمک به دفعِ آلومینیومِ اضافی در برخی بیمارانِ دیالیزی
- کنترلِ اضافهبارِ آهن در سایرِ بیماریهای خونیِ نیازمند به تزریقِ مزمنِ خون
روش مصرف
روشِ دقیقِ تزریقِ دفروکسامین را پزشک یا پرستار آموزش میدهد. در اضافهبارِ مزمنِ آهن معمولاً بهصورتِ تزریقِ آهستهٔ زیرِ جلدی با پمپِ قابلحمل، در طولِ چند ساعت و اغلب در طیِ شب، و در دفعاتِ مشخصشده در هفته انجام میشود؛ در موقعیتهای اورژانسی نیز از تزریقِ وریدی یا عضلانی در بیمارستان استفاده میشود. محلِ تزریق را در هر نوبت جابهجا کن تا پوست تحریک نشود. پایبندی به برنامهٔ منظمِ تزریق، حتی بدون احساسِ علامت، برای کنترلِ اضافهبارِ آهن ضروری است؛ تغییر یا قطعِ آن فقط باید با نظرِ پزشک انجام شود. مقدار، غلظت و مدتِ هر تزریق را پزشک بر پایهٔ آزمایشهای دورهای مشخص میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اضافهبار مزمن آهن در تالاسمی ماژور و کمخونیهای نیازمند تزریق مکرر خون
دوز بر پایهٔ فریتین و میزان ذخیرهٔ آهن تنظیم میشود؛ با پایین آمدن فریتین، خطر مسمومیت افزایش مییابد و پایش رشد، شنوایی و بینایی لازم است.
مسمومیت حاد با آهن، مانند بلع قرصهای آهن
فقط در بیمارستان و همراه اقدامات حمایتی انجام شود؛ انفوزیون وریدی سریع ممنوع است و ادامهٔ درمان بر اساس علائم و نظر متخصص سمشناسی تعیین میشود.
اضافهبار آلومینیوم در بیماران دیالیزی
تنها پس از تأیید اضافهبار آلومینیوم و تحت نظر متخصص کلیه انجام شود؛ خطر تشدید علائم عصبی و اختلالات بینایی یا شنوایی وجود دارد.
اضافهبار مزمن آهن در سایر بیماریهای خونی نیازمند تزریق مزمن خون
دوز بر پایهٔ فریتین و میزان ذخیرهٔ آهن تنظیم میشود؛ با پایین آمدن فریتین، خطر مسمومیت افزایش مییابد و پایش رشد، شنوایی و بینایی لازم است.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به دفروکسامین یا سایرِ داروهای آهنزدا
- بیماریِ کلیوی یا کاهشِ شدیدِ عملکردِ کلیه، بهویژه قطعِ کاملِ ادرار (آنوری)
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- هرگونه مشکلِ بینایی یا شنواییِ قبلی، برای مقایسه با معایناتِ دورهایِ بعد از شروعِ دارو
- تبِ اخیر یا عفونتِ فعال، بهویژه همراه با دردِ شکم یا اسهال
- مصرفِ همزمانِ سایرِ داروها، مکملها (بهویژه ویتامینِ C) یا داروهای گیاهی
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی، تورم یا خارشِ خفیف در محلِ تزریق
- سفتی یا فرورفتگیِ خفیفِ پوست در محلِ تزریقهای مکرر
- تغییرِ رنگِ ادرار به قهوهای یا قرمزِ روشن (بهدلیلِ دفعِ آهن، بیخطر)
- ناراحتیِ خفیفِ گوارشی یا دلِدرد
- گرفتگیِ پا یا سردردِ خفیف
- کاهشِ ناگهانیِ بینایی، تاریِ دید یا اختلال در تشخیصِ رنگ — نیازمندِ معاینهٔ فوریِ چشمپزشک
- کاهشِ شنوایی یا زنگِ گوش — نیازمندِ معاینهٔ فوریِ شنواییسنجی
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیرِ گسترده، تورمِ صورت یا لب، یا تنگیِ نفس — باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد
- افتِ فشارِ خون، سرگیجه یا تندشدنِ ضربانِ قلب هنگامِ تزریق — باید سریع به پزشک اطلاع داد
- تبِ بالا، دردِ شدیدِ شکم یا اسهالِ شدید که میتواند نشانهٔ عفونتِ جدی باشد — باید فوراً به پزشک مراجعه کرد
- تنگیِ نفسِ ناگهانی یا مشکلِ تنفسی، بهویژه در تزریقهای وریدیِ طولانی — نیازمندِ توجهِ فوریِ پزشکی
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
ویتامینِ C میتواند دفعِ آهن توسطِ دفروکسامین را بیشتر کند، اما فقط باید در مقدار و زمانی که پزشک تعیین میکند مصرف شود، چون مقدارِ نامناسب میتواند بارِ آهنِ آزادشده را افزایش داده و به قلب فشار بیاورد. گزارشهایی از کاهشِ سطحِ هوشیاری در مصرفِ همزمان با برخی داروهای ضدِ تهوعِ گروهِ فنوتیازینی نیز وجود دارد. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا از تداخلهای احتمالی پیشگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعاتِ محدودی دربارهٔ اثرِ دفروکسامین در بارداری وجود دارد؛ تصمیم به شروع یا ادامهٔ آن در این دوران باید با سنجشِ دقیقِ فایده در برابرِ خطر و تنها زیرِ نظرِ متخصص گرفته شود. در مسمومیتِ حادِ آهن، معمولاً فایدهٔ درمان از خطرِ آن بیشتر است. دربارهٔ شیردهی نیز دادههای کافی در دست نیست، پس مادرانِ شیرده پیش از مصرف حتماً با پزشک مشورت کنند.
نگهداری
ویالِ دفروکسامین را در دمای اتاق و دور از نور و رطوبت نگهدار، مگر آنکه پزشک یا داروساز دستورِ دیگری داده باشد. محلولِ آمادهشده برای تزریق را طبقِ راهنماییِ داروساز نگهدار و در صورتِ تغییرِ رنگ یا کدر شدن، از مصرفِ آن خودداری کن. دارو را همیشه دور از دسترسِ کودکان نگهدار و پیش از هر تزریق، تاریخِ انقضا را بررسی کن.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 2 g |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۲ برند از ۹ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا رنگِ ادرارم بعد از تزریقِ دفروکسامین تغییر میکند؟
۰۲چرا دفروکسامین را باید طیِ شب و بهآرامی زیرِ پوست تزریق کرد؟
۰۳آیا باید همزمان با دفروکسامین ویتامینِ C هم مصرف کنم؟
۰۴اگر یک نوبتِ تزریق را فراموش کنم، چهکار کنم؟
۰۵چرا باید هر چند وقت یکبار چشم و گوشم معاینه شود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۲ برند از ۹ سازنده، در گروه V03AC01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.