سم بوتولینوم نوع آ
سم بوتولینوم نوع آ یک داروی تزریقی از گروه داروهای اسکلتیعضلانی است که آزادشدن پیام عصبی در محل تزریق را موقتاً کاهش میدهد و انقباض عضله یا فعالیت برخی غدد را کم میکند.
بسته به فرآورده، برای اسپاسم و سفتی عضلات، برخی دیستونیها و اسپاسم پلک بهکار میرود. در کاربردهای تخصصیتر برای تعریق شدید، میگرن مزمن، مثانهٔ بیشفعال یا ترشح بزاق زیاد نیز استفاده میشود.
تزریق باید فقط توسط پزشک یا درمانگر آموزشدیده انجام شود؛ واحدهای قدرت برندهای مختلف قابل تبدیل و جایگزینی مستقیم نیستند. انتشار اثر دارو به خارج از محل تزریق میتواند باعث ضعف منتشر، اختلال بلع یا مشکل تنفس شود.
اگر بیماری عصبیعضلانی، مشکل بلع یا تنفس، حساسیت دارویی، بارداری یا شیردهی دارید، پیش از تزریق اطلاع دهید. ضعف منتشر، اختلال بلع، تغییر صدا یا تنگی نفس پس از تزریق نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سم بوتولینوم نوع آ یک داروی تزریقی از گروه داروهای اسکلتیعضلانی است که در ویال پودر لیوفیلیزه برای تهیهٔ محلول تزریقی با قدرت ۵۰ واحد عرضه میشود. این دارو با مهار موقت آزادشدن استیلکولین در پایانهٔ عصب، پیام انقباض را در عضله یا فعالیت برخی غدد کاهش میدهد. به همین دلیل برای شلکردن عضلات بیشفعال و در بعضی کاربردها برای کاهش تعریق، ترشح بزاق یا علائم میگرن استفاده میشود. اثر آن موضعی و موقتی است و کاربرد، محل تزریق و فاصلهٔ درمان به فرآورده و تشخیص پزشک بستگی دارد.
موارد مصرف
- درمان اسپاسم و سفتی عضلات اندامها
- دیستونی گردنی و برخی اختلالات حرکتی ناشی از انقباض غیرطبیعی عضلات
- بلفارواسپاسم و اسپاسم نیمهٔ صورت
- تعریق شدید موضعی مقاوم به درمانهای معمول
- پیشگیری از میگرن مزمن در برخی فرآوردهها و شرایط تخصصی
- مثانهٔ بیشفعال یا ترشح بزاق مزمن در برخی فرآوردهها
روش مصرف
این دارو باید در مرکز درمانی و فقط توسط پزشک یا درمانگر آموزشدیده آماده و تزریق شود و برای مصرف خانگی یا تزریق خودسرانه نیست. محل تزریق میتواند بر اساس کاربرد، عضله، پوست یا غدهٔ هدف باشد و مقدار، تعداد محلها و فاصلهٔ جلسات را پزشک تعیین میکند. واحدهای قدرت نورونوکس و زئومین و سایر فرآوردههای سم بوتولینوم را نباید مستقیماً با یکدیگر مقایسه یا جایگزین کرد. هر ویال برای یک بیمار و یک جلسهٔ تزریق است و باقیماندهٔ محلول نباید برای فرد دیگری استفاده شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسپاسم و سفتی عضلات اندامها (اسپاستیسیته)
حداکثر دوز هر جلسه به فرآورده و اندام درمانشده وابسته است؛ تعیین دقیق عضلات هدف اهمیت دارد.
دیستونی گردنی و اختلالات حرکتی ناشی از انقباض غیرطبیعی عضلات
تزریق در عضلات گردن میتواند باعث ضعف گردن، اختلال بلع یا دشواری تنفس شود.
بلفارواسپاسم و اسپاسم نیمهٔ صورت
حداکثر دوز هر چشم و هر جلسه به فرآورده وابسته است؛ انتخاب دقیق محل تزریق برای کاهش افتادگی پلک و آسیب قرنیه ضروری است.
تعریق شدید اولیهٔ زیر بغل مقاوم به درمان موضعی
کاربرد استاندارد بیشتر برای زیر بغل است؛ تعریق ثانویه و علت زمینهای باید پیش از درمان بررسی شود.
پیشگیری از میگرن مزمن
برای میگرن مزمن با حداقل ۱۵ روز سردرد در ماه و هر بار دستکم ۴ ساعت است؛ برای میگرن دورهای رژیم استاندارد ندارد.
مثانهٔ بیشفعال
معمولاً پس از بیاثر بودن یا عدم تحمل داروهای ضد موسکارینی استفاده میشود؛ عفونت ادراری و خطر احتباس ادرار باید بررسی شود.
ترشح بزاق مزمن ناشی از اختلالات عصبی
تزریق باید با تعیین دقیق غدد و ترجیحاً با هدایت تصویربرداری انجام شود؛ اختلال بلع و ورود بزاق به راه هوایی باید پایش شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به سم بوتولینوم یا هر جزء فرآورده را اطلاع دهید.
- اگر بیماری عصبیعضلانی، ضعف عضلانی، مشکل بلع، اختلال تنفس یا سابقهٔ ورود غذا به راه هوایی دارید، پیش از تزریق مطرح کنید.
- وجود عفونت، التهاب یا زخم در محل تزریق باید پیش از درمان بررسی شود؛ در تزریقهای اطراف چشم، خشکی شدید چشم یا بیماری قرنیه را نیز بگویید.
- اگر اخیراً سم بوتولینوم دیگری تزریق کردهاید یا پس از تزریق قبلی عارضه داشتهاید، پزشک را مطلع کنید.
- فهرست همهٔ داروها و مکملها، بهویژه برخی آنتیبیوتیکها، شلکنندههای عضلانی، داروهای بیهوشی و داروهای آنتیکولینرژیک را ارائه دهید.
- بارداری، قصد بارداری، شیردهی، سن پایین یا سالمندی را پیش از انتخاب فرآورده و محل تزریق مطرح کنید.
عوارض احتمالی
- درد، حساسیت، قرمزی، کبودی یا تورم در محل تزریق
- سردرد یا احساس خستگی
- ضعف یا کاهش موقت حرکت عضلهٔ تزریقشده و عضلات مجاور
- افتادگی موقت پلک یا ابرو و نامتقارنشدن صورت، بهویژه پس از تزریقهای صورت و اطراف چشم
- درد گردن یا درد عضله، بسته به محل تزریق
- خشکی دهان، تغییر ترشح بزاق، خشکی چشم یا تحریک چشم، بسته به ناحیهٔ درمان
- کهیر، تورم صورت یا گلو، خسخس یا دشواری تنفس: فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- اختلال بلع، خفگی، تغییر صدا، ضعف شدید یا منتشر، دوبینی یا افتادگی شدید پلک: فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ این علائم ممکن است از چند ساعت تا چند هفته بعد ظاهر شوند.
- تنگی نفس یا بدترشدن تنفس، بهویژه در افراد دارای بیماری عصبیعضلانی یا ریوی: مراقبت فوری لازم است.
- پس از تزریق اطراف چشم، درد چشم، کاهش دید، حساسیت شدید به نور یا تحریک مداوم چشم: همان روز برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
- درد و قرمزی رو به افزایش، ترشح یا تب در محل تزریق: برای بررسی عفونت سریعاً با پزشک تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
برخی آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی، داروهای شلکنندهٔ عضلانی، بعضی داروهای بیهوشی و داروهایی که انتقال پیام عصبی به عضله را کاهش میدهند، میتوانند ضعف عضلانی ناشی از سم بوتولینوم را بیشتر کنند. داروهای آنتیکولینرژیک نیز ممکن است خشکی دهان، یبوست یا احتباس ادرار را تشدید کنند. تزریق فرآوردهٔ دیگری از سم بوتولینوم در فاصلهٔ نزدیک باید به پزشک گفته شود. تداخل مستقیم و مهمی با غذا یا الکل شناخته نشده است؛ فهرست کامل داروها، مکملها و تزریقهای اخیرتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادهٔ کافی دربارهٔ بیخطری همهٔ فرآوردههای سم بوتولینوم نوع آ در بارداری وجود ندارد؛ تزریقهای غیرضروری، بهویژه کاربردهای زیبایی، معمولاً تا پس از بارداری به تعویق میافتد. دربارهٔ ورود دارو به شیر مادر اطلاعات محدودی وجود دارد و دادههای مربوط به نورونوکس و زئومین کافی نیست. در بارداری یا شیردهی، ضرورت درمان و گزینههای جایگزین باید با پزشک سنجیده شود.
نگهداری
شرایط نگهداری برندها یکسان نیست؛ ویال بازنشدهٔ نورونوکس معمولاً در یخچال و دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد نگهداری میشود، درحالیکه زئومینِ بازنشده در اطلاعات برخی فرآوردهها تا ۲۵ درجهٔ سانتیگراد قابل نگهداری است. محلول آمادهشده باید طبق دستور همان فرآورده، معمولاً در یخچال و برای مدت کوتاه، توسط مرکز درمانی مصرف یا معدوم شود. محافظت از نور، بررسی تاریخ انقضا و دور نگهداشتن از کودکان ضروری است؛ دربارهٔ فریزکردن، بروشور همان برند را ملاک قرار دهید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا نورونوکس و زئومین را میتوان بهجای هم استفاده کرد؟
۰۲آیا تمام ویال ۵۰ واحدی در یک جلسه تزریق میشود؟
۰۳اثر تزریق سم بوتولینوم نوع آ چه زمانی شروع میشود؟
۰۴اگر بعد از تزریق مشکل بلع یا تنگی نفس پیدا کنم چه کنم؟
۰۵آیا تزریقهای مکرر باعث بیاثرشدن دارو میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۲ سازنده، در گروه M03AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.