توبرکولین پیپیدی
توبرکولین پیپیدی دارو نیست، بلکه فرآوردهای تشخیصی است که برای انجام تستِ پوستیِ سل (آزمایش مانتو) بهکار میرود.
بیشتر برای غربالگریِ افرادِ در معرضِ خطر، بررسیِ تماس با فردِ مبتلا به سلِ فعال، و ارزیابی پیش از شروعِ برخی داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی استفاده میشود.
این تزریق فقط باید توسطِ پزشک یا کادرِ درمانِ آموزشدیده انجام شود و نتیجهاش هم تنها در بازهٔ زمانیِ مشخص، توسطِ فردِ آموزشدیده خوانده و تفسیر میشود.
اگر محلِ تزریق بهشدت متورم شد، تاول یا زخم ایجاد شد، یا هر نشانهای از واکنشِ آلرژیک مثلِ تنگیِ نفس یا تورمِ صورت دیدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با پزشک تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
توبرکولین پیپیدی، برخلافِ بیشترِ داروها، برای درمان نیست، بلکه فرآوردهای تشخیصی و از جنسِ آنتیژنِ پروتئینیِ خالصشده از باکتریِ سل (مایکوباکتریوم توبرکلوزیس) است. این فرآورده در ردهٔ عواملِ تشخیصیِ سل قرار میگیرد و برای انجامِ «تستِ پوستیِ سل» (معروف به تستِ توبرکولین یا تستِ مانتو) بهکار میرود. با تزریقِ مقدارِ کمی از آن زیرِ پوستِ ساعد، در فردی که پیشتر با باکتریِ سل تماس داشته یا به آن آلوده شده، سیستمِ ایمنی واکنشی موضعی از خود نشان میدهد که چند روز بعد بهصورتِ برجستگی و سفتیِ پوست دیده میشود. هدفِ اصلیِ این آزمایش، کمک به تشخیصِ آلودگی یا عفونتِ نهفته و فعالِ سل و غربالگریِ افرادِ در معرضِ خطر است، نه درمانِ خودِ بیماری.
موارد مصرف
- غربالگریِ عفونتِ نهفتهٔ سل (بدونِ علامت) در افرادِ در معرضِ خطر
- بررسیِ افرادی که با بیمارِ مبتلا به سلِ فعال تماسِ نزدیک داشتهاند
- ارزیابی پیش از شروعِ داروهای سرکوبکنندهٔ سیستمِ ایمنی یا داروهای بیولوژیک
- غربالگریِ دورهایِ کارکنانِ بهداشتیدرمانی و برخی مشاغلِ پرخطر
- بخشی از بررسیهای تشخیصی در فردی با علائمِ مشکوک به سل
- غربالگری بنا به دستورِ مراجعِ بهداشتی، مثلاً هنگامِ ورود به برخی کشورها یا مدارس
روش مصرف
این فرآورده تزریقی است و هرگز توسطِ خودِ فرد مصرف نمیشود؛ تزریقِ آن فقط باید توسطِ پزشک یا پرستارِ آموزشدیده و زیرِ پوستِ ساعد (تزریقِ داخلجِلدی) انجام شود. پس از تزریق، محل نباید مالش داده شود، خارانده شود یا با چسب و باند پوشانده شود. نتیجهٔ این آزمایش را نمیتوان همان لحظه دید؛ باید ۴۸ تا ۷۲ ساعت بعد، در بازهٔ زمانیِ مشخصی که پزشک یا مرکزِ بهداشتی تعیین میکند، برای «خواندنِ» نتیجه توسطِ فردِ آموزشدیده مراجعه کرد، چون سنجشِ زودتر یا دیرتر از این بازه نتیجه را نامعتبر میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
غربالگری عفونت نهفتهٔ سل در افراد در معرض خطر
قطر سفتی پوست، نه قرمزی، اندازهگیری میشود. نتیجهٔ مثبت پس از رد سل فعال تفسیر میشود.
بررسی افراد دارای تماس نزدیک با بیمار مبتلا به سل فعال
آزمون انجامشده بلافاصله پس از تماس ممکن است بهعلت دورهٔ پنجره، منفی کاذب باشد.
ارزیابی پیش از شروع داروهای سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی یا داروهای بیولوژیک
سرکوب ایمنی احتمال منفی کاذب را افزایش میدهد؛ نتیجه باید همراه ارزیابی بالینی و در صورت لزوم تصویربرداری قفسهٔ سینه تفسیر شود.
غربالگری دورهای کارکنان بهداشتیدرمانی و برخی مشاغل پرخطر
برای افرادی که قرار است بهطور دورهای آزمون شوند، روش دومرحلهای در ارزیابی پایه به شناسایی اثر تقویتی کمک میکند.
بخشی از بررسی تشخیصی فرد دارای علائم مشکوک به سل
این آزمون بهتنهایی سل فعال را رد یا تأیید نمیکند؛ بررسی پزشکی، تصویربرداری قفسهٔ سینه و آزمایشهای لازم باید انجام شود.
غربالگری بنا بر دستور مراجع بهداشتی، از جمله هنگام ورود به برخی کشورها یا مدارس
تفسیر نتیجه باید مطابق مقررات محل، سن و عوامل خطر فرد انجام شود و مراجعه برای خواندن نتیجه در زمان مقرر ضروری است.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ واکنشِ شدید، تاولدار یا زخمیشونده به تزریقِ قبلیِ توبرکولین
- هر بیماریِ پوستیِ فعال در ناحیهٔ ساعد که ممکن است خواندنِ نتیجه را دشوار کند
- بیماریِ تبدارِ حاد یا عفونتِ ویروسیِ اخیر
- مصرفِ داروهای سرکوبکنندهٔ سیستمِ ایمنی یا هر وضعیتِ ضعفِ ایمنی
- واکسیناسیونِ اخیر با واکسنهای زنده
- بارداری یا شیردهی
عوارض احتمالی
- قرمزیِ خفیف و موقتِ محلِ تزریق
- خارش یا کمی سوزش در محلِ تزریق
- برجستگی یا سفتیِ خفیفِ پوست در همان ناحیه (بخشی از روندِ طبیعیِ خواندنِ نتیجه، نه یک عارضه)
- کبودیِ بسیار جزئی در محلِ تزریق
- تاول، زخم یا آسیبِ گستردهٔ پوستی در محلِ تزریق — در این صورت سریع به پزشک اطلاع بده
- تورمِ شدید، دردِ شدید یا گسترشِ قرمزی به نواحیِ اطراف — نیازمندِ بررسیِ پزشک است
- نشانههای واکنشِ آلرژیک شدید مانندِ تنگیِ نفس، تورمِ صورت یا لبها، یا سرگیجهٔ شدید — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- تبِ بالا یا احساسِ بیماریِ شدید پس از تزریق — با پزشک تماس بگیرید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
واکسنهای ویروسیِ زنده (مانند واکسنِ سرخک-اوریون-سرخجه یا تبِ زرد) اگر نزدیک به زمانِ این آزمایش تزریق شوند، میتوانند نتیجه را موقتاً کاذبمنفی نشان دهند؛ به همین دلیل معمولاً فاصلهٔ زمانیِ مشخصی بینِ آنها رعایت میشود. داروهای سرکوبکنندهٔ سیستمِ ایمنی (مانند کورتیکواستروئیدها یا داروهای بیولوژیک) و برخی بیماریهای ضعفدهندهٔ ایمنی نیز میتوانند واکنشِ پوستی را کمتر از واقعیت نشان دهند. فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و واکسنهای اخیرت را پیش از انجامِ این آزمایش به پزشک یا داروساز بگو تا نتیجه درست تفسیر شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
انجامِ تستِ توبرکولین در دورانِ بارداری بهطورِ کلی بیخطر در نظر گرفته میشود و بارداری در صورتِ نیازِ بالینی مانعِ انجامِ آن نیست؛ واکنشِ پوستی در بارداری معمولاً مانندِ حالتِ عادی تفسیر میشود. دربارهٔ شیردهی نیز محدودیتِ شناختهشدهٔ مهمی گزارش نشده است. با اینحال، تصمیمِ نهایی برای انجامِ این آزمایش در بارداری یا شیردهی باید با پزشک باشد تا با توجه به شرایطِ فرد ارزیابی شود.
نگهداری
این فرآورده باید همیشه در یخچال و در دمای سرد (نه در فریزر) نگهداری شود و از یخزدگی و نورِ مستقیم محافظت گردد؛ نگهداریِ آن معمولاً بر عهدهٔ داروخانه یا مرکزِ بهداشتیدرمانی است، نه بیمار. اگر ویال بهطورِ موقت دستِ خودِ فرد باشد، باید در سریعترین زمان و بهصورتِ سرد به مرکزِ درمانی رسانده شود. این فرآورده باید دورِ از دسترسِ کودکان نگهداری شود و تاریخِ انقضای آن پیش از تزریق بررسی گردد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۴ برند از ۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا نتیجهٔ مثبتِ تستِ توبرکولین بهمعنایِ ابتلای قطعی به سلِ فعال است؟
۰۲اگر قبلاً واکسنِ بثژ (BCG) زدهام، آیا نتیجهٔ این تست همچنان قابلِاعتماد است؟
۰۳چرا باید حتماً ۴۸ تا ۷۲ ساعت بعد برای خواندنِ نتیجه مراجعه کنم؟
۰۴آیا محلِ تزریق را میتوان با آب شست یا باید کاملاً خشک نگه داشت؟
۰۵اگر پوستِ محلِ تزریق فقط قرمز شود ولی برجسته نباشد، یعنی چه؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۴ برند از ۳ سازنده، در گروه V04CF01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.