پلاکت اشعهدیده
پلاکت اشعهدیده یک فرآوردهٔ سلولیِ خون برای تزریق و جبران کمبود یا اختلال عملکرد پلاکتهاست. پرتودهی، توان تکثیر لنفوسیتهای باقیمانده از اهداکننده را مهار میکند تا در افراد پرخطر از بیماری پیوند علیه میزبانِ مرتبط با انتقال خون پیشگیری شود.
برای پیشگیری یا کنترل خونریزی ناشی از پایین بودن تعداد پلاکت یا درست کار نکردن آنها به کار میرود؛ برای مثال در برخی بیماران مبتلا به بیماریهای مغز استخوان یا تحت درمانهای ضدسرطان. اشعهدیده بودن بیشتر برای افرادی اهمیت دارد که خطر بیماری پیوند علیه میزبان در آنها بالاتر است.
فقط بهصورت تزریق وریدی در مرکز درمانی و با پایش انجام میشود؛ اشعهدهی همهٔ واکنشهای انتقال یا خطر عفونت را از بین نمیبرد. تب، لرز، کهیر یا تنگی نفس را همان لحظه به کادر درمان اطلاع دهید.
سابقهٔ واکنش شدید به انتقال خون، بیماری قلبی یا کلیوی، داروهای ضدانعقاد یا ضدپلاکت، یا یکی از انواع اختلالات کاهش پلاکت را پیش از تزریق بگویید. تنگی نفس، تب شدید، لرز شدید، درد قفسهٔ سینه یا خونریزی تازه پس از ترخیص، نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پلاکت اشعهدیده یک فرآوردهٔ سلولیِ خون در گروه خون و خونسازی است که از خون اهداکننده تهیه و برای تزریق آماده میشود. پلاکتها به محل آسیب رگ میچسبند و در تشکیل لخته کمک میکنند؛ انتقال آنها تعداد پلاکتهای کارآمد را بالا میبرد و خطر خونریزی را کم میکند. پرتودهی کنترلشده، توان تکثیر لنفوسیتهای تیِ اهداکننده را مهار میکند تا در بدن فرد مستعد به بافتهای او حمله نکنند؛ این عارضه بیماری پیوند علیه میزبانِ مرتبط با انتقال خون نام دارد. بنابراین، پلاکت اشعهدیده از نظر کمک به بند آمدن خون مانند پلاکت معمولی است، اما برای برخی بیماران ویژگی ایمنیِ اختصاصی دارد.
موارد مصرف
- پیشگیری از خونریزی در ترومبوسیتوپنی شدید یا طولانیمدت، وقتی تیم درمان آن را لازم بداند
- کنترل خونریزی فعال در فردی که تعداد یا عملکرد پلاکتهایش کافی نیست
- کمک پیش از برخی اعمال جراحی یا اقدامات تهاجمی، در صورت پایین بودن پلاکت یا اختلال عملکرد آن
- کاهش خطر خونریزی در برخی بیماریهای مغز استخوان، بدخیمیهای خونی، شیمیدرمانی یا پیوند سلولهای بنیادی
- تأمین پلاکت برای افراد پرخطر از نظر بیماری پیوند علیه میزبان؛ مانند برخی گیرندگان پیوند سلولهای بنیادی، دریافتکنندگان پلاکتِ انتخابشده بر اساس سازگاری بافتی، یا دریافتکنندگان فرآورده از خویشاوند نزدیک
- درمان برخی اختلالهای مادرزادی یا اکتسابی عملکرد پلاکت
روش مصرف
این فرآورده بهدلیل تزریقی بودن، ارتباطی با غذا ندارد و فقط از راه وریدی در بیمارستان یا مرکز درمانی داده میشود؛ مصرف خانگی یا خوراکی ندارد. پیش از شروع، هویت بیمار، گروه خونی، مشخصات کیسه و نیاز به فرآوردهٔ اشعهدیده بررسی میشود. مقدار و سرعت تزریق بر اساس وضعیت بالینی و آزمایشهای بیمار تعیین میگردد و در طول و پس از آن علائم حیاتی و شمارش پلاکت پایش میشود. اگر تب، لرز، خارش، تنگی نفس یا درد ناگهانی ایجاد شد، فوراً به پرستار اطلاع دهید و منتظر پایان تزریق نمانید. زمانبندی و نیاز به تکرار انتقال فقط طبق دستور تیم درمان است.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه واکنش قبلی به انتقال خون یا پلاکت، بهویژه تنگی نفس، افت فشار، کهیر گسترده، درد قفسهٔ سینه یا بیهوشی را اطلاع دهید؛ ممکن است فرآوردهٔ ویژهٔ دیگری لازم باشد.
- سابقهٔ پیوند سلولهای بنیادی یا مغز استخوان، بیماریهای خونی بدخیم، شیمیدرمانی، مصرف داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی یا نقص ایمنی مادرزادی را بگویید؛ نیاز به اشعهدیده بودن به نوع بیماری و درمان بستگی دارد.
- دریافت فرآورده از خویشاوند نزدیک، پلاکت انتخابشده بر اساس سازگاری بافتی، یا سابقهٔ انتقال خون داخلرحمی در جنین یا نوزاد باید در پرونده و سفارش ثبت شود.
- بیماری قلبی یا کلیوی، تنگی نفس یا تورم پس از دریافت مایعات، و تب یا عفونت فعال را اطلاع دهید؛ تیم درمان ممکن است سرعت و پایش انتقال را تغییر دهد.
- اگر کاهش پلاکت ایمنی، کاهش پلاکت ناشی از هپارین، پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک یا هر بیماری همراه با لخته دارید، حتماً بگویید؛ در این شرایط تزریق پلاکت همیشه مناسب نیست.
- فهرست همهٔ داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهی، بهویژه داروهای ضدانعقاد یا ضدپلاکت، و نیز بارداری یا شیردهی را اعلام کنید؛ داروها را خودسرانه قطع نکنید.
عوارض احتمالی
- تب خفیف، احساس گرما یا لرز گذرا؛ هنگام تزریق حتماً اطلاع دهید
- خارش، کهیر یا قرمزی خفیف پوست
- تهوع یا سردرد گذرا
- درد، سوزش یا کبودی محل ورود سرم
- تنگی نفس، خسخس، گرفتگی گلو، تورم لب یا صورت، سرگیجه یا افت فشار: احتمال واکنش حساسیتی شدید وجود دارد؛ فوراً به کادر درمان بگویید و اگر بعد از ترخیص رخ داد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تب بالا، لرز شدید یا لرزش مهارنشدنی، تهوع و استفراغ، تپش قلب یا افت فشار در حین یا مدت کوتاهی پس از تزریق: میتواند نشانهٔ آلودگی میکروبی یا واکنش شدید باشد؛ تزریق باید فوراً متوقف و بررسی شود.
- تنگی نفس ناگهانی، سرفهٔ جدید، درد یا فشار قفسهٔ سینه، کبودی لبها یا تورم سریع: میتواند نشانهٔ آسیب حاد ریه یا تجمع مایع باشد؛ فوراً اطلاع دهید و بعد از ترخیص به اورژانس مراجعه کنید.
- درد شدید کمر یا قفسهٔ سینه، ادرار تیره، تب، ضعف شدید یا احساس غش: احتمال واکنش ناسازگاری خونی وجود دارد؛ بهسرعت به کادر درمان اطلاع دهید.
- کبودی یا خونریزی تازه و رو به افزایش، خونریزی بینی یا لثه، خون در ادرار یا مدفوع، یا سردرد شدید ناگهانی پس از تزریق: نیازمند ارزیابی فوری شمارش پلاکت و علت خونریزی است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تب مداوم، دانههای پوستی منتشر، اسهال یا زردی در روزها یا هفتههای بعد، هرچند بسیار نادر و با هدف پیشگیری از آن اشعهدهی انجام میشود: فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
غذا تداخل مستقیمی با پلاکت تزریقی ندارد، اما الکل و داروهایی که خونریزی را بیشتر میکنند، مانند آسپرین، کلوپیدوگرل، وارفارین، هپارین، ایبوپروفن و ناپروکسن، بر خطر خونریزی و تصمیمگیری دربارهٔ انتقال اثر میگذارند؛ قطع یا ادامهٔ آنها باید طبق دستور پزشک باشد. برخی داروها نیز با پایین آوردن تعداد یا عملکرد پلاکت میتوانند پاسخ به انتقال را کم کنند. پلاکت نباید با داروها یا محلولهای تزریقی دیگر در یک مسیر مخلوط شود، مگر طبق پروتکل مرکز درمانی. فهرست کامل داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهیتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
انتقال پلاکت در بارداری، در صورت نیاز بالینی، قابل انجام است؛ اما علت کاهش پلاکت، خطر خونریزی و وضعیت جنین باید توسط پزشک زنان و متخصص خون بررسی شود. اگر سابقهٔ انتقال داخلرحمی یا بارداریهای قبلی دارید، آن را بگویید چون ممکن است بر سازگاری پلاکت اثر بگذارد. در شیردهی، خودِ پرتودهی فرآورده آن را رادیواکتیو نمیکند و معمولاً مانعی برای شیردهی نیست؛ دربارهٔ وضعیت مادر و نوزاد، تصمیم نهایی با پزشک است.
نگهداری
پلاکت اشعهدیده باید در مرکز خون یا بیمارستان، در دمای کنترلشدهٔ اتاق، معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۴ درجهٔ سانتیگراد، با تکاندهی ملایم مداوم نگهداری و طبق تاریخ انقضا مصرف شود. آن را در یخچال یا فریزر خانگی قرار ندهید؛ شرایط نگهداری و مهلت مصرف ممکن است بر اساس مرکز تهیه و برچسب همان کیسه متفاوت باشد. کیسهٔ نشتکرده، آسیبدیده یا تاریخگذشته نباید استفاده شود و باید دور از دسترس کودکان باشد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱پلاکت اشعهدیده چیست و آیا رادیواکتیو است؟
۰۲چرا برای من پلاکت اشعهدیده نوشتهاند؟
۰۳آیا پلاکت اشعهدیده با پلاکت معمولی یا آفرزیس فرق دارد؟
۰۴اگر حین تزریق تب یا لرز گرفتم چه کنم؟
۰۵اگر کاهش پلاکت ایمنی داشته باشم، پلاکت اشعهدیده برایم مناسب است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه B05AX02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.