سدیم بیکربنات
سدیم بیکربنات تزریقی یک محلولِ قلیایی از دستهٔ داروهای اصلاحکنندهٔ آب و الکترولیتِ خون است که برای بازگرداندنِ تعادلِ اسید-بازِ بدن به کار میرود.
این دارو بیشتر در بیمارستان برای اصلاحِ اسیدوزِ متابولیکِ شدید، کنترلِ اورژانسیِ پتاسیمِ بالای خون و در برخی شرایطِ خاصِ احیای قلبی به کار میرود.
این دارو فقط توسط پزشک یا پرستار و با دوزی که بر اساسِ آزمایشِ خون محاسبه میشود تزریق میشود؛ تزریقِ خودسرانه یا بدونِ نظارتِ پزشکی برای آن معنا ندارد.
اگر بیماریِ کلیوی یا قلبی دارید، باردار هستید یا داروی دیگری مصرف میکنید، پیش از تزریق حتماً به پزشک اطلاع دهید؛ همچنین اگر پس از تزریق دچارِ تنگیِ نفس، تورمِ ناگهانی یا هر نشانهٔ غیرعادی شدید، بیدرنگ پزشک یا پرستار را مطلع کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سدیم بیکربنات یک نمکِ قلیایی از دستهٔ محلولهای اصلاحکنندهٔ آب و الکترولیت است که در گروهِ داروهای مؤثر بر خون و خونسازی قرار میگیرد. این دارو در بدن به یونهای سدیم و بیکربنات تبدیل میشود؛ بیکربنات بهعنوان یک بافر (Buffer) طبیعی، اسیدِ اضافیِ خون را خنثی میکند و اسیدیتهٔ خون را به محدودهٔ طبیعی نزدیکتر میکند. شکلِ رایجِ آن محلولِ تزریقیِ ۸٫۴٪ است که فقط در بیمارستان و توسط تیمِ درمان، از طریقِ سرم یا تزریقِ مستقیم به رگ تجویز میشود. هدفِ اصلی از تجویزِ آن، اصلاحِ سریع یا تدریجیِ اسیدوزِ متابولیک و کمک به تنظیمِ برخی الکترولیتهای خون مانندِ پتاسیم است. در ایران این دارو با نامهای تجاریِ گوناگون از جمله «سدیم بیکربنات» و «ویال سدیم بیکربنات» نیز عرضه میشود.
موارد مصرف
- اصلاحِ اسیدوزِ متابولیکِ شدید، مانندِ مواردِ ناشی از نارساییِ کلیه
- کنترلِ اورژانسیِ پتاسیمِ بالای خون (هیپرکالمی)
- کمک در احیای قلبیریوی در شرایطِ خاص، طبقِ تشخیصِ تیمِ درمان
- قلیاییکردنِ ادرار برای افزایشِ دفعِ برخی داروها یا سموم در مسمومیتهای خاص
- کمکدرمان در برخی مسمومیتهای داروییِ مؤثر بر ریتمِ قلب
- تنظیمِ تعادلِ اسید-بازِ خون در برخی شرایطِ دیالیز یا جراحی، طبقِ صلاحدیدِ پزشک
روش مصرف
سدیم بیکربنات ۸٫۴٪ فقط در محیطِ بیمارستانی یا کلینیکی و توسط پزشک یا پرستار، از طریقِ سرم یا تزریقِ وریدی تجویز میشود؛ این دارو هرگز توسط خودِ بیمار یا در منزل تزریق نمیشود. مقدار، غلظتِ رقیقشده و سرعتِ تزریق برای هر بیمار بر اساسِ نتایجِ آزمایشِ گازهای خون، الکترولیتها و وضعیتِ بالینی بهصورتِ جداگانه محاسبه میشود و ممکن است طیِ درمان چند بار تنظیم شود. بسته به شرایط، این دارو گاهی بهصورتِ تزریقِ سریع در موقعیتهای اورژانسی و گاهی بهصورتِ آهسته و رقیقشده در سرم، برای اصلاحِ تدریجیِ اسیدوز تجویز میشود. از آنجا که سدیم بیکربنات با برخی داروهای دیگر در یک رگ یا یک سرنگ ناسازگار است و ممکن است رسوب کند، تیمِ درمان همیشه این نکته را رعایت میکند. در طولِ درمان، پزشک با آزمایشهای مکرر، روندِ اصلاحِ اسیدیته و الکترولیتهای خون را پیگیری میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسیدوز متابولیک شدید، مانند اسیدوز ناشی از نارسایی کلیه
هر ۱ میلیلیتر محلول ۸٫۴٪ برابر با ۱ میلیاکیوالان است؛ درمان علت زمینهای و پایش گاز خون و الکترولیتها ضروری است.
هیپرکالمی تهدیدکنندهٔ حیات، همراه با اسیدوز متابولیک
در هیپرکالمی بدون اسیدوز متابولیک استفادهٔ روتین ندارد و جایگزین پایدارسازی قلب، انسولین همراه گلوکز یا دیالیز نیست.
کمک در احیای قلبیریوی در شرایط خاص
در ایست قلبی بهصورت روتین توصیه نمیشود؛ تهویهٔ مؤثر، فشار قفسهٔ سینه و درمان علت باید همزمان انجام شود.
قلیاییکردن ادرار در مسمومیت با سالیسیلاتها و سایر سموم یا داروهای اسیدی ضعیف
پایش مکرر پیاچ ادرار، گاز خون، پتاسیم و تعادل مایعات ضروری است؛ پیاچ ادرار نباید از ۸٫۵ بیشتر شود.
مسمومیت با داروهای مؤثر بر ریتم قلب، بهویژه داروهای ضدافسردگی سهحلقهای
هدف، بهبود فشار خون و باریکشدن نوار قلب است؛ پیاچ سرم معمولاً حدود ۷٫۵ تا ۷٫۵۵ نگه داشته میشود و از افزایش شدید سدیم باید پرهیز کرد.
تنظیم تعادل اسید-باز در برخی شرایط دیالیز یا جراحی
در دیالیز ممکن است تنظیم بیکربنات محلول دیالیز بهجای تزریق جداگانه ترجیح داشته باشد؛ درمان باید با پایش اسید-باز و مایعات انجام شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ بیماریِ کلیوی یا نارساییِ کلیه
- نارساییِ قلبی، فشارِ خونِ بالا یا هر بیماریِ همراه با احتباسِ مایعات و تورم
- سطحِ غیرعادیِ کلسیم یا پتاسیمِ خون
- بارداری یا شیردهی
- مصرفِ داروهای دیگر، بهویژه لیتیوم، ادرارآورها، کورتیکواستروئیدها یا هر داروی تزریقیِ دیگر
- سابقهٔ بیماریهای تنفسیِ همراه با احتباسِ دیاکسیدکربن، مانندِ برخی بیماریهای مزمنِ ریوی
عوارض احتمالی
- تورمِ خفیف یا احساسِ پُریِ بدن بهدلیلِ احتباسِ مایعات
- احساسِ مزهٔ فلزی یا شور در دهان
- تحریک، درد یا قرمزیِ خفیف در محلِ تزریق
- حالتِ تهوعِ خفیف
- افزایشِ خفیفِ فشارِ خون
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیر، خارشِ گسترده، تورمِ صورت یا لبها، یا تنگیِ نفس — در این حالت با اورژانس تماس بگیرید
- تنگیِ نفسِ ناگهانی، تورمِ پاها یا افزایشِ سریعِ وزن که میتواند نشانهٔ احتباسِ مایعات یا تشدیدِ نارساییِ قلبی باشد — فوراً به پزشک یا پرستارِ خود اطلاع دهید
- گرفتگیِ عضلانی، بیحسی یا مورمور شدنِ اطرافِ دهان و انگشتان که میتواند نشانهٔ افتِ کلسیمِ خون باشد — بیدرنگ به تیمِ درمان اطلاع دهید
- سردرگمی، پرشهای عضلانی یا ضعفِ غیرمعمول که ممکن است نشانهٔ قلیاییشدنِ بیشازحدِ خون باشد — فوراً به پزشک اطلاع دهید
- دردِ شدید، تورم یا تغییرِ رنگِ پوست در محلِ تزریق که میتواند نشانهٔ نشتِ دارو به بافتِ اطراف باشد — بیدرنگ به پرستار یا پزشک اطلاع دهید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
سدیم بیکربنات با برخی داروها تداخل دارد. این دارو با قلیاییکردنِ ادرار، دفعِ برخی داروها مانندِ آسپرین را افزایش و اثرشان را کم میکند، در حالی که دفعِ برخی داروهای دیگر مانندِ کینیدین یا برخی داروهای ضداحتقانِ بینی را کاهش و خطرِ تجمع و مسمومیتِ آنها را بیشتر میکند. مصرفِ همزمان با لیتیوم میتواند اثرِ درمانیِ آن را کم کند، و مصرفِ همزمان با ادرارآورها یا کورتیکواستروئیدها خطرِ احتباسِ سدیم و تورم را افزایش میدهد. همچنین این دارو از نظرِ فیزیکی با برخی داروهای تزریقیِ دیگر مانندِ نمکهای کلسیم و برخی تقویتکنندههای قلبیعروقی ناسازگار است و نباید در یک سرنگ یا یک مسیرِ تزریقِ مشترک با آنها تجویز شود. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا این تداخلها بررسی و مدیریت شوند.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، سدیم بیکربنات تزریقی تنها در صورتی که پزشک آن را ضروری تشخیص دهد استفاده میشود و معمولاً برای شرایطِ جدیِ مادر مانندِ اسیدوزِ شدید به کار میرود. از آنجا که این دارو مقدارِ قابلتوجهی سدیم وارد بدن میکند، در بارداریِ همراه با فشارِ خونِ بالا یا تورم باید با احتیاطِ بیشتر و زیرِ نظرِ دقیقِ پزشک تجویز شود. دربارهٔ شیردهی نیز نگرانیِ خاصی گزارشنشده است، اما تصمیمِ نهایی دربارهٔ مصرف در دورانِ بارداری و شیردهی را باید پزشکِ معالج، با در نظر گرفتنِ وضعیتِ بالینیِ فرد، بگیرد.
نگهداری
از آنجا که سدیم بیکربنات تزریقی معمولاً در بیمارستان و توسط تیمِ درمان نگهداری و آماده میشود، بیمار معمولاً نیازی به نگهداریِ آن در منزل ندارد. در صورتِ نگهداریِ موقت، این محلول باید در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب و یخزدگی نگهداری شود. پیش از هر تزریق، ظرفِ دارو باید از نظرِ شفافیت، نبودِ ذراتِ معلق و سالمبودنِ درپوش بررسی شود و اگر رنگِ محلول تغییر کرده یا ظرف آسیبدیده باشد، نباید استفاده شود. مانندِ هر داروی دیگر، این محلول باید دور از دسترسِ کودکان نگهداری شود و پیش از مصرف، تاریخِ انقضای آن بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 8.4 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا سدیم بیکربنات تزریقی همان جوششیرینِ خوراکی است؟
۰۲چرا سدیم بیکربنات باید در بیمارستان تزریق شود؟
۰۳آیا تزریقِ سدیم بیکربنات دردناک است؟
۰۴آیا این دارو باعثِ بالا رفتنِ فشارِ خون میشود؟
۰۵پس از تزریقِ سدیم بیکربنات چه زمانی باید نگرانِ عارضه بود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳ برند از ۶ سازنده، در گروه B05XA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.