بیکربنات سدیم
بیکربنات سدیم ترکیبی قلیایی (باز) از ردهٔ خون و خونسازی است که اسیدیتهٔ اضافیِ بدن را خنثی میکند؛ این شکل پودریِ آن برای ساخت مایع دیالیز در دستگاههای همودیالیز به کار میرود.
کاربرد اصلی آن اصلاح اسیدوز متابولیک و حفظ تعادل اسید و بازِ خون در بیماران دیالیزی است؛ در برخی شرایط بالینی دیگر نیز برای خنثیسازی اسید بدن به کار میرود.
این دارو را خودِ بیمار مصرف یا تنظیم نمیکند؛ غلظت آن در دستگاه دیالیز توسط تیم پزشکی و بر اساس شرایط هر بیمار بهدقت تنظیم میشود و هرگونه تغییر باید فقط با نظر پزشک انجام شود.
اگر حین یا پس از دیالیز علائمی مثل گرفتگی عضلانی، گیجی، تپش قلب یا تنگی نفس دارید، حتماً و بیدرنگ به تیم درمانی اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
بیکربنات سدیم ترکیبی قلیایی است که در بدن با اسید واکنش میدهد و آن را خنثی میکند؛ به همین دلیل در ردهٔ داروهای مؤثر بر خون و تعادل اسید-باز طبقهبندی میشود. در نارسایی کلیه، کلیهها دیگر توانِ کافی برای دفع اسیدهای روزانهٔ بدن را ندارند و سطح بیکربنات خون بهتدریج کاهش مییابد. این شکل پودریِ دارو در دستگاههای همودیالیز و بهعنوان بخشی از مایع دیالیز (دیالیزات) به کار میرود تا این کمبود در طول جلسهٔ دیالیز جبران شود. غلظت دقیق و نحوهٔ ترکیب آن کاملاً در حیطهٔ تخصصیِ پزشک و پرسنل دیالیز است.
موارد مصرف
- تهیهٔ مایع دیالیز (دیالیزات) در دستگاههای همودیالیز
- اصلاح اسیدوز متابولیک ناشی از نارسایی کلیه
- کمک به حفظ تعادل اسید و بازِ خون در بیماران دیالیزی
- پیشگیری از برخی عوارض درازمدتِ اسیدوز مزمن، مانند ضعف عضلانی و استخوانی
روش مصرف
این دارو بهصورت خوراکی یا خودمصرف نیست؛ پودر آن در سامانههای تخصصیِ دستگاه همودیالیز، مثل کیسه یا کارتریج بیکربنات، قرار میگیرد و پرسنل آموزشدیدهٔ دیالیز آن را طبق دستور پزشک به غلظت موردنیاز هر بیمار تبدیل میکنند. معمولاً نیازی به آمادهسازی یا دستکاری آن ندارید؛ کافی است طبق برنامهٔ درمانیِ تعیینشده در جلسات دیالیز حاضر شوید. اگر طی دیالیز احساس ناخوشی یا هر علامت غیرمعمولی داشتید، همان لحظه به پزشک یا پرستار اطلاع دهید و بدون هماهنگی با تیم درمانی، برنامهٔ دیالیز خود را تغییر ندهید یا قطع نکنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تهیهٔ مایع دیالیز و حفظ تعادل اسید و باز در همودیالیز
فقط توسط کادر دیالیز استفاده شود؛ پودر ویژهٔ دیالیز خوراکی نیست و وزن بستهٔ ۶۵۰ گرم، دوز بیمار محسوب نمیشود.
اسیدوز متابولیک مزمن ناشی از نارسایی کلیه و پیشگیری از عوارض عضلانی و استخوانی آن
کپسول با آب کافی بلعیده شود؛ پودر دیالیز را خوراکی مصرف نکنید. بیکربنات و سدیم سرم، فشارخون، وزن و ورم پایش شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر سابقهٔ حساسیت به بیکربنات سدیم یا هر یک از اجزای محلول دیالیز دارید، حتماً به تیم درمانی اطلاع دهید.
- بیماریهای قلبیعروقی، فشار خون بالا یا سابقهٔ احتباس شدید مایعات را با پزشک خود در میان بگذارید.
- هرگونه اختلال شناختهشده در سطح کلسیم، پتاسیم یا سایر الکترولیتهای خون خود را به پزشک گزارش دهید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و فراوردههای گیاهیِ مصرفی خود را به پزشک و تیم دیالیز اعلام کنید.
- اگر باردار هستید، شیر میدهید یا برای بارداری برنامهریزی کردهاید، پزشک خود را در جریان بگذارید.
- اگر بین دو جلسهٔ دیالیز تغییر محسوسی در وزن، فشار خون یا حال عمومیِ خود مشاهده کردید، پیش از جلسهٔ بعدی به تیم درمانی اطلاع دهید.
عوارض احتمالی
- تهوع یا احساس نفخ
- سردرد خفیف
- گرفتگی یا لرزش خفیف عضلانی در حین یا پس از دیالیز
- احساس خستگی یا بیحالی گذرا پس از جلسهٔ دیالیز
- علائم حساسیت شدید مثل تورم صورت، لب یا گلو، کهیر گسترده یا تنگی نفس ناگهانی — در این حالت فوراً به کادر درمان اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- بینظمی یا تپش شدید ضربان قلب همراه با تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه — در این حالت فوراً به کادر درمان اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- نشانههای قلیاییشدن بیشازحد خون (آلکالوز) مثل گیجی، بیقراری شدید، تشنج یا گزگز غیرعادی دست و پا — این علائم را بیدرنگ به پزشک یا تیم دیالیز گزارش دهید.
- افت ناگهانی و شدید فشار خون، سرگیجهٔ شدید یا ضعف غیرعادی حین جلسهٔ دیالیز — بلافاصله به پرستار یا پزشک اطلاع دهید.
- تورم غیرعادی، افزایش ناگهانی وزن یا تنگی نفس بین جلسات دیالیز — این علائم را در اولین فرصت با پزشک در میان بگذارید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
از آنجا که بیکربنات سدیم میتواند تعادل اسید و بازِ بدن را تغییر دهد، ممکن است بر عملکرد یا سطح برخی داروها اثر بگذارد؛ از جمله برخی داروهای قلبی مثل دیگوکسین، داروها و مکملهای مؤثر بر سطح کلسیم، فسفر و سایر الکترولیتها که در بیماران دیالیزی رایج است، و برخی داروهایی که میزان دفع کلیویشان به اسیدی یا قلیایی بودنِ ادرار بستگی دارد. همزمانیِ آن با داروهای مدر یا هر دارویی که خود بر تعادل الکترولیتها اثر میگذارد نیز باید زیرنظر پزشک بررسی شود. به همین دلیل، همیشه فهرست کاملِ داروها و مکملهای مصرفی خود را به پزشک و داروساز یا تیم دیالیز بگویید تا هرگونه تداخل احتمالی بهموقع بررسی و مدیریت شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بارداری در بیماران تحت همودیالیز شرایط پرخطر و نیازمند مراقبت فوقتخصصی است که باید با هماهنگی نزدیک میان پزشک نفرولوژیست و متخصص زنان مدیریت شود. در این دوران، ترکیب و غلظت مایع دیالیز، از جمله بیکربنات سدیم، بهطور اختصاصی و با دقت بیشتر برای هر بیمار تنظیم میشود. گزارش نگرانکنندهای دربارهٔ عبور بیکربنات سدیم به شیر مادر وجود ندارد، اما هر تصمیمی دربارهٔ بارداری یا شیردهی در بیماران دیالیزی باید کاملاً زیرنظر پزشک متخصص گرفته شود.
نگهداری
این پودر باید در بستهبندی اصلیِ خود، در جای خشک و خنک و به دور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب نگهداری شود. نگهداری آن معمولاً بر عهدهٔ مرکز یا بخش دیالیز است و بیمار نیازی به نگهداری آن در منزل ندارد. با اینهمه، مثل هر فرآوردهٔ دارویی دیگر، باید دور از دسترس کودکان بماند و پیش از هر بار استفاده، سالمبودنِ بستهبندی و تاریخ انقضای آن بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| پودر | 650 g |
| کپسول | 840 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۹ برند از ۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا در دستگاه دیالیز از بیکربنات سدیم استفاده میشود؟
۰۲آیا لازم است خودم این پودر را تهیه یا آماده کنم؟
۰۳آیا بیکربنات سدیمِ استفادهشده در دیالیز همان جوششیرینِ آشپزخانه است؟
۰۴اگر حین دیالیز احساس ناخوشی کردم، باید چه کار کنم؟
۰۵آیا این دارو با داروهای دیگرم تداخل دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۹ برند از ۴ سازنده، در گروه B05ZA. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.