سورفکتانت گاوی
سورفکتانتِ گاوی مادهای طبیعی از جنسِ چربی و پروتئین است که از ریهٔ گاو گرفته میشود و در نوزادانِ نارس، جایِ سورفکتانتِ طبیعیِ ریه را که هنوز کامل نشده، پر میکند.
این دارو مخصوصِ نوزادانِ نارس است و برای پیشگیری از سندرمِ دیسترسِ تنفسیِ نوزادی یا درمانِ آن، در بخشِ مراقبتِ ویژهٔ نوزادان به کار میرود.
این دارو فقط در بیمارستان و توسطِ پزشکِ متخصصِ نوزادان، مستقیماً از راهِ لولهٔ تنفسی به ریهٔ نوزاد رسانده میشود و در حینِ تزریق، وضعیتِ قلب و تنفسِ نوزاد پیوسته پایش میشود.
خانواده در هر مرحله میتواند دربارهٔ ضرورتِ این درمان، تعدادِ نوبتهای موردِنیاز یا روندِ بهبودِ تنفسِ نوزاد از پزشکِ متخصصِ نوزادانِ بخش بپرسد.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سورفکتانتِ گاوی فرآوردهای طبیعی و از ردهٔ سورفکتانتهای ریوی (Pulmonary Surfactant) است که از عصارهٔ ریهٔ گاو تهیه میشود و در ایران بیشتر با نامِ بلس شناخته میشود. این فرآورده ترکیبی از چربی و مقدارِ کمی پروتئینِ طبیعیِ سورفکتانت را دارد؛ همان مادهٔ لغزندهای که بهطورِ طبیعی در کیسههای هواییِ ریهٔ انسان وجود دارد و با کاهشِ کششِ سطحیِ دیوارهٔ آنها، مانعِ فروریختنشان هنگامِ بازدم میشود. در نوزادانِ نارس، بهویژه آنهایی که چند هفته زودتر از موعد به دنیا میآیند، ریه هنوز سورفکتانتِ کافیِ خودش را نساخته و همین کمبود، سندرمِ دیسترسِ تنفسیِ نوزادی (بیماریِ غشای هیالن) را پدید میآورد. سورفکتانتِ گاوی بهعنوانِ درمانِ جایگزینی، مستقیماً از راهِ لولهٔ تنفسی به ریهٔ نوزاد رسانده میشود تا این کمبود را جبران کرده و تنفس را تسهیل کند. این دارو منحصراً در بخشِ مراقبتِ ویژهٔ نوزادان و توسطِ پزشکِ متخصصِ نوزادان تجویز و تزریق میشود.
موارد مصرف
- پیشگیری از سندرمِ دیسترسِ تنفسیِ نوزادی در نوزادانِ نارسِ در معرضِ خطرِ بالا، بلافاصله پس از تولد
- درمانِ سندرمِ دیسترسِ تنفسیِ نوزادی (بیماریِ غشای هیالن) در نوزادانِ نارسی که پس از تولد دچارِ مشکلِ تنفسی شدهاند
- بهبودِ اکسیژنرسانی و کاهشِ نیاز به تنظیماتِ شدیدِ دستگاهِ تنفسِ مصنوعی در این نوزادان
- کاهشِ برخی عوارضِ ناشی از نارسیِ ریه، مانندِ نشتِ هوا از ریه، در نوزادانِ تحتِ درمان با این دارو
- در مواردِ خاص و به تشخیصِ پزشکِ متخصص، کمک به نوزادانِ کموزن یا نارسی که دچارِ نارساییِ شدیدِ تنفسیاند
روش مصرف
سورفکتانتِ گاوی هرگز در خانه یا توسطِ خودِ خانواده مصرف نمیشود؛ این دارو فقط در بخشِ مراقبتِ ویژهٔ نوزادان و توسطِ پزشکِ متخصص یا فوقتخصصِ نوزادان تجویز و تزریق میشود. دارو بهصورتِ مایع، مستقیماً از راهِ لولهٔ داخلِ نای یا با کاتترِ نازک به درونِ ریهٔ نوزاد ریخته میشود و پزشک با کمکِ دستگاهِ تنفسِ مصنوعی، آن را در سطحِ ریه پخش میکند. زمانِ شروعِ درمان، تعدادِ نوبتها و بازهٔ تکرارِ آن، بسته به وزنِ تولد، سنِ بارداری و شدتِ مشکلِ تنفسیِ نوزاد، کاملاً بر عهدهٔ پزشکِ معالجِ اوست. در طول و بلافاصله پس از هر نوبتِ تزریق، ضربانِ قلب، اکسیژنِ خون و تنفسِ نوزاد بهدقت پایش میشود تا در صورتِ نیاز، تنظیماتِ دستگاهِ تنفس بیدرنگ اصلاح شود.
پیش از مصرف بدانید
- تیمِ نوزادان پیش از تزریق، سنِ بارداری، وزنِ تولد و شدتِ مشکلِ تنفسیِ نوزاد را بررسی میکند تا نیاز به این درمان و بهترین زمانِ آن را مشخص کند.
- اگر نوزاد در تزریقِ قبلیِ همین دارو یا فرآوردههای مشابه، واکنشِ غیرمعمول یا نشانهای شبیهِ حساسیت داشته، این سابقه باید در پروندهٔ بالینیاش ثبت و به تیمِ درمان یادآوری شود.
- اگر نوزاد ناهنجاریِ مادرزادیِ ریه یا قلب دارد یا تحتِ درمانِ خاصِ دیگری است، این موضوع در تصمیمِ درمانی لحاظ میشود.
- والدین بهتر است هر سابقهٔ انتقال از بیمارستانِ دیگر، دارویی که پیشتر به نوزاد داده شده یا هر نگرانیِ خاص را با تیمِ نوزادان در میان بگذارند.
- پیش از هر نوبتِ تزریق، جایگذاریِ صحیحِ لولهٔ تنفسی و آمادگیِ نوزاد توسطِ تیمِ درمان بررسی میشود.
- تصمیمِ نهایی دربارهٔ لزوم، زمان و تعدادِ نوبتهای مصرف، کاملاً بر عهدهٔ پزشکِ متخصصِ نوزادانِ معالج است.
عوارض احتمالی
- افتِ گذرا و کوتاهمدتِ اکسیژنِ خون یا ضربانِ قلب، درست در همان لحظاتِ تزریق
- افزایشِ موقتِ ترشحاتِ راهِ هوایی پس از دارو
- نیاز به ساکشنِ بیشتر یا تنظیمِ مجددِ دستگاهِ تنفس بلافاصله پس از هر نوبت
- رنگپریدگی یا بیقراریِ کوتاهمدتِ نوزاد در حینِ اقدام
- افتِ شدید و پایدارِ اکسیژنِ خون یا ضربانِ قلب؛ چون نوزاد پیوسته به دستگاههای پایش وصل است، تیمِ درمان همان لحظه متوجه میشود و اقدامِ فوری میکند.
- بادکردنِ نامتقارنِ قفسهٔ سینه یا وخیمشدنِ ناگهانیِ تنفس، که میتواند نشانهٔ نشتِ هوا از ریه باشد؛ در این حالت پزشکِ کشیک فوراً بررسی و اقدام میکند.
- دیدنِ خون در ترشحاتِ لولهٔ تنفسی، که باید بیدرنگ به پزشک یا پرستارِ کشیک اطلاع داده شود.
- انسدادِ لولهٔ تنفسی یا برگشتِ دارو به داخلِ آن بلافاصله پس از تزریق، که با ساکشنِ فوری و تنظیمِ مجددِ لوله برطرف میشود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
چون سورفکتانتِ گاوی مستقیماً و بهصورتِ موضعی وارد ریه میشود، تداخلِ داروییِ گستردهای مانندِ داروهای خوراکی یا تزریقیِ سیستمیک ندارد. با این حال، زمانبندیِ تزریق نسبت به سایرِ اقداماتِ تنفسی—مانندِ ساکشنِ لولهٔ تنفسی، تنظیمِ دستگاهِ تنفسِ مصنوعی یا شروعِ گازها و داروهای استنشاقیِ دیگر—باید کاملاً در اختیارِ تیمِ نوزادان باشد، چون هرکدام میتواند اثرِ دارو یا پخششدنِ آن در ریه را تحتِ تأثیر قرار دهد. اگر نوزاد پیش از انتقال به این بخش، در جایی دیگر دارو یا مراقبتِ خاصی دریافت کرده، فهرستِ کاملِ آن را به پزشک و تیمِ نوزادان بگویید تا هماهنگیِ لازم انجام شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
سورفکتانتِ گاوی به مادر در دورانِ بارداری تجویز نمیشود؛ این دارو فقط پس از تولد و مستقیماً به خودِ نوزاد داده میشود، پس پرسشِ معمولِ «مصرف در بارداری» دربارهٔ آن مطرح نیست. اقدامهای پیشگیرانه پیش از زایمانِ زودرس، مانندِ کورتیکواستروئیدی که گاهی به مادر تزریق میشود، موضوعی جداست و پزشکِ زنان دربارهٔ آن تصمیم میگیرد. دربارهٔ شیردهی نیز، چون این دارو مستقیماً وارد ریهٔ نوزاد میشود و به گردشِ خونِ مادر راهی ندارد، تأثیری بر شیرِ مادر ندارد؛ زمانِ مناسبِ شروعِ تغذیه با شیرِ مادر برای نوزادِ تحتِ مراقبتِ ویژه را تیمِ نوزادان بر اساسِ وضعیتِ بالینیِ او مشخص میکند.
نگهداری
نگهداریِ این دارو کاملاً بر عهدهٔ داروخانه و بخشِ نوزادانِ بیمارستان است، نه خانواده. سورفکتانتِ گاوی باید در یخچال و دور از نور نگهداری شود و پیش از تزریق، بدونِ تکاندادنِ شدید—تا از کفکردنِ مایع جلوگیری شود—بهآرامی به دمای بدن نزدیک میشود. هر ویال معمولاً یکبارمصرف است و خانوادهها نیازی به خرید، نگهداری یا جابهجاییِ آن در خانه ندارند.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 27 mg / 1mL |
| تزریقی | 50 mg / 1.2mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا این دارو برای نوزادِ من خطرناک است؟
۰۲چرا این دارو از راهِ ریه داده میشود، نه از راهِ رگ؟
۰۳آیا نوزادم به چند نوبت از این دارو نیاز پیدا میکند؟
۰۴این دارو واقعاً از گاو گرفته میشود؟ آیا خطری دارد؟
۰۵بعد از تزریقِ این دارو، وضعیتِ تنفسیِ نوزادم چه زمانی بهتر میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۶ سازنده، در گروه R07AA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.