فیزوستیگمین
فیزوستیگمین دارویی کولینرژیک از خانوادهٔ مهارکنندههای برگشتپذیرِ آنزیمِ کولیناستراز است که بهشکلِ تزریقی و فقط در محیطِ بیمارستانی استفاده میشود.
کاربردِ اصلیِ آن، بهعنوانِ پادزهر، برگرداندنِ اثراتِ مسمومیتِ آنتیکولینرژیکِ ناشی از برخی داروها یا گیاهانِ سمی است.
این دارو را فقط پزشک یا کادرِ درمانِ آموزشدیده در بیمارستان تزریق میکند و در طولِ تزریق، ضربانِ قلب و علائمِ حیاتیِ بیمار بهدقت پایش میشود.
اگر پس از تزریق نشانههایی مانندِ تنگیِ نفس، تشنج یا کندیِ شدیدِ ضربانِ قلب دیده شود، باید فوراً تیمِ درمان را مطلع کرد.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فیزوستیگمین آلکالوئیدی طبیعی با ساختارِ کارباماتی است که در اصل از دانهٔ کالابار (Physostigma venenosum) بهدست میآید و در ردهٔ داروهای کولینرژیک، بهطورِ دقیقتر مهارکنندههای برگشتپذیرِ آنزیمِ استیلکولیناستراز، جای میگیرد. با مهارِ موقتِ این آنزیم، غلظتِ استیلکولین در سیناپسهای عصبی بالا میرود و اثراتِ کولینرژیک، هم در سامانهٔ عصبیِ محیطی و هم بهدلیلِ عبور از سدِ خونی-مغزی در مغز، ظاهر میشود. در گذشته از این ماده بهشکلِ قطرهٔ چشمی برای درمانِ گلوکوم (آبسیاه) هم استفاده میشد، اما شکلِ تزریقیِ فیزوستیگمین سالیسیلات که موضوعِ این تکنگاشت است، امروزه عمدتاً بهعنوانِ پادزهرِ اورژانسیِ مسمومیتِ آنتیکولینرژیک در بیمارستان بهکار میرود، نه دارویی برای مصرفِ خانگی یا روزمره.
موارد مصرف
- درمانِ مسمومیتِ آنتیکولینرژیکِ شدید ناشی از دوزِ بالای برخی داروها
- برگرداندنِ هذیان، گیجی و بیقراریِ ناشی از سندرمِ آنتیکولینرژیکِ مرکزی
- درمانِ مسمومیت با گیاهانِ حاویِ آلکالوئیدهای آنتیکولینرژیک، مانندِ تاتوره
- کاهشِ علائمِ محیطیِ مسمومیتِ آنتیکولینرژیک در مواردِ شدید، تحتِ نظرِ پزشک
روش مصرف
فیزوستیگمین سالیسیلات دارویی خانگی نیست؛ بیمار یا همراهانش هرگز آن را خودشان تزریق نمیکنند. این دارو را فقط پزشک یا پرستارِ آموزشدیده، معمولاً از راهِ وریدی و بهآرامی، در بیمارستان یا بخشِ اورژانس تزریق میکند. سرعتِ تزریق، مقدار و نیاز به تکرارِ آن کاملاً به وضعیتِ بیمار، شدتِ مسمومیت و پاسخِ بدن بستگی دارد و پزشک اینها را لحظهبهلحظه تنظیم میکند. در طولِ تزریق و مدتی پس از آن، ضربانِ قلب، فشارِ خون، تنفس و سطحِ هوشیاریِ بیمار بهدقت پایش میشود تا در صورتِ بروزِ واکنشِ کولینرژیکِ شدید، بیدرنگ مداخله شود. وظیفهٔ همراهانِ بیمار، آگاهکردنِ تیمِ درمان از سابقهٔ پزشکی و هر نشانهٔ غیرِعادی است، نه تنظیمِ دوز یا زمانبندیِ دارو.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
مسمومیت شدید با داروهای دارای اثر آنتیکولینرژیک
فقط در بیمارستان، همراه با پایش مداوم قلب و تنفس و درمان حمایتی.
سندرم آنتیکولینرژیک مرکزی همراه با هذیان، گیجی یا بیقراری
پیش از مصرف، نوار قلب و احتمال مسمومیت با داروهای سهحلقهای بررسی شود؛ در اختلال هدایت قلبی یا تشنج از مصرف پرهیز میشود.
مسمومیت با گیاهان حاوی آلکالوئیدهای آنتیکولینرژیک، مانند تاتوره
درمان حمایتی و پایش قلبی، تنفسی و عصبی باید همزمان انجام شود؛ احتمال برگشت علائم وجود دارد.
علائم محیطی شدید ناشی از مسمومیت آنتیکولینرژیک
ترشح شدید، استفراغ، تنگی نفس، ضعف عضلانی یا کندی ضربان قلب نشانهٔ توقف درمان و ارزیابی فوری است.
پیش از مصرف بدانید
- آسم، بیماریِ انسدادیِ مزمنِ ریه (COPD) یا هر بیماریِ تنفسیِ انسدادیِ دیگر
- بیماریهای قلبی، بهویژه کندیِ غیرِعادیِ ضربانِ قلب یا اختلالِ هدایتِ الکتریکیِ قلب
- صرع یا سابقهٔ تشنج
- مصرفِ داروهای ضدافسردگیِ سهحلقهای یا سایرِ داروهای آنتیکولینرژیک
- انسدادِ مکانیکیِ دستگاهِ گوارش یا مجاریِ ادراری
- بارداری، شیردهی یا حساسیتِ شناختهشده به فیزوستیگمین
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- افزایشِ بزاق و ترشحاتِ دهان
- تعریقِ زیاد
- دردِ شکمی
- اسهال
- کندیِ شدیدِ ضربانِ قلب یا بینظمیِ قلبی — تیمِ درمان باید بلافاصله مطلع شود و پایشِ قلبی آغاز شود.
- تشنج، بهویژه پس از تزریقِ سریع یا دوزِ بالا — نیازمندِ مداخلهٔ فوریِ پزشکی است.
- تنگیِ نفس، خسخسِ سینه یا افزایشِ شدیدِ ترشحاتِ ریوی — با اورژانس تماس بگیرید یا فوراً تیمِ درمان را مطلع کنید.
- ضعفِ فزایندهٔ عضلانی یا لرزشِ غیرِعادیِ عضلات که میتواند نشانهٔ بحرانِ کولینرژیک باشد — باید فوراً بررسی شود.
- ورمِ صورت و لبها یا دشواریِ تنفس بهعنوانِ نشانهٔ واکنشِ آلرژیکِ شدید — فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فیزوستیگمین با چند گروهِ دارویی تداخلِ مهم دارد. تزریقِ همزمان با سوکسینیلکولین (شلکنندهٔ عضلانیِ رایج در بیهوشی) میتواند اثرِ آن را طولانی و پرخطر کند، پس تیمِ بیهوشی باید از تزریقِ اخیرِ فیزوستیگمین آگاه باشد. ترکیب با سایرِ داروهای کولینرژیک یا مهارکنندههای کولیناستراز، مانندِ نئوستیگمین یا برخی حشرهکشهای ارگانوفسفره، اثراتِ کولینرژیک را تشدید میکند. استفادهٔ همزمان با داروهای ضدافسردگیِ سهحلقهای بحثبرانگیز و پرخطر است، چون احتمالِ تشنج و اختلالِ شدیدِ ریتمِ قلب را بالا میبرد، و معمولاً از آن پرهیز میشود. داروهای کاهشدهندهٔ ضربانِ قلب، مانندِ مسدودکنندههای گیرندهٔ بتا (Beta-blocker)، نیز میتوانند خطرِ کندیِ شدیدِ ضربانِ قلب را افزایش دهند. پیش از هر تزریق، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها یا موادِ دیگری که فرد مصرف کرده باید به پزشک و داروسازِ بخش گفته شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادهٔ انسانیِ کافی دربارهٔ بیخطر بودنِ فیزوستیگمین در بارداری و شیردهی وجود ندارد و این دارو از جفت عبور میکند. با اینحال، چون فیزوستیگمین معمولاً در شرایطِ اورژانسی و برای نجاتِ جانِ فردِ مسموم بهکار میرود، تصمیمِ نهایی دربارهٔ تجویزِ آن در بارداری یا شیردهی را پزشکِ معالج، بر اساسِ توازنِ سود و خطر برای مادر، جنین یا شیرخوار، میگیرد.
نگهداری
این دارو بهصورتِ آمپولِ تزریقی است و معمولاً در بیمارستان یا داروخانهٔ بیمارستانی نگهداری میشود؛ باید دور از نورِ مستقیم و در دمای مناسب، مطابقِ دستورِ روی بستهبندی، نگهداری شود. پیش از هر تزریق باید تاریخِ انقضا بررسی، و از سالم بودنِ ظاهرِ محلول -نبودِ رنگپریدگی، تیرگی یا ذراتِ معلق- اطمینان حاصل شود. مانندِ هر داروی تزریقیِ دیگر، نگهداریِ آن باید کاملاً دور از دسترسِ افرادِ غیرِمتخصص و کودکان باشد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 2 mg / 5mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا فیزوستیگمین را میتوان در خانه تزریق کرد؟
۰۲فیزوستیگمین چه تفاوتی با نئوستیگمین دارد؟
۰۳چرا ممکن است تزریقِ فیزوستیگمین تکرار شود؟
۰۴آیا فیزوستیگمین برای هر نوع مسمومیتِ دارویی مناسب است؟
۰۵بعد از تزریقِ فیزوستیگمین چه علائمی طبیعی است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه S01EB05. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.