فنیتوئین سدیم
فنیتوئین سدیم یک داروی ضدتشنج از خانوادهٔ هیدانتوئینی است که با آرامکردنِ فعالیتِ الکتریکیِ بیشازحدِ سلولهای عصبی از بروزِ تشنج جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر برای پیشگیری و کنترلِ تشنجهای صرعی، بهویژه نوعِ تونیک-کلونیک و کانونی، و گاهی برای پیشگیری از تشنج پس از جراحیِ مغز یا آسیبِ سر بهکار میرود.
فنیتوئین سدیم دامنهٔ درمانیِ باریکی دارد؛ یعنی فاصلهٔ میانِ دوزِ مؤثر و دوزِ مضر کم است، به همین دلیل آزمایشِ دورهایِ سطحِ خونیِ دارو اهمیتِ زیادی دارد.
اگر لرزشِ غیرارادیِ چشم، عدمِ تعادل، دوبینی، خوابآلودگیِ شدید، تورمِ غیرعادیِ لثه یا هر جوشِ پوستیِ تازه دیدید، حتماً و هرچه زودتر با پزشک یا داروسازِ خود مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فنیتوئین سدیم از خانوادهٔ داروهای ضدتشنجِ هیدانتوئینی است که سالهاست در درمانِ صرع کاربرد دارد. این دارو با محدودکردنِ ورودِ سدیم به داخلِ سلولهای عصبی، از فعالیتِ الکتریکیِ بیشازحد و پخششونده در مغز که زمینهسازِ تشنج است، جلوگیری میکند. هدفِ اصلیِ درمان، کاهشِ چشمگیرِ دفعات و شدتِ تشنجها و کمک به داشتنِ زندگیِ روزمرهٔ باثباتتر است. از آنجا که سطحِ خونیِ این دارو ممکن است با تغییراتِ کوچک در دوز بهطورِ نامتناسبی بالا یا پایین برود، پزشک معمولاً روندِ درمان را با آزمایشهای دورهای پیگیری میکند.
موارد مصرف
- کنترل و پیشگیریِ تشنجهای تونیک-کلونیکِ عمومی (گرندمال)
- کنترل و پیشگیریِ تشنجهای کانونی (پارشیال)
- درمانِ اورژانسیِ وضعیتِ صرعیِ پایدار (استاتوس اپیلپتیکوس) با فرمِ تزریقی
- پیشگیری از تشنج در حینِ جراحیِ مغز یا پس از آسیبِ جدیِ سر
روش مصرف
فنیتوئین سدیم را دقیقاً طبقِ برنامهای که پزشک یا داروساز تعیین کرده مصرف کنید، ترجیحاً هر روز در ساعتِ ثابت تا سطحِ آن در خون یکنواخت بماند. کپسول را میتوان با یا بدونِ غذا مصرف کرد، اما اگر معدهدرد یا حالتِ تهوع ایجاد شد، مصرفِ همراه با غذا معمولاً کمککننده است. فرمِ تزریقیِ این دارو تنها توسطِ کادرِ درمانی و در محیطِ بیمارستانی تزریق میشود. هرگز بدونِ هماهنگی با پزشک، مصرفِ این دارو را قطع یا دوزِ آن را تغییر ندهید، زیرا قطعِ ناگهانی میتواند تشنجهای شدید یا حتی وضعیتِ صرعیِ پایدار را برانگیزد؛ اگر قرار باشد درمان متوقف شود، پزشک معمولاً این کار را بهتدریج انجام میدهد. در صورتِ فراموشکردنِ یک نوبتِ مصرف، برایِ تصمیمِ درست به راهنماییِ داروساز یا دستورِ پزشک مراجعه کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تشنجهای تونیککلونیک عمومی (گرندمال)
با یا بدون غذا مصرف شود، اما هر روز به شیوهای ثابت؛ قطع ناگهانی میتواند تشنج را تشدید کند.
تشنجهای کانونی (پارشیال)
مصرف منظم اهمیت دارد؛ تغییر برند یا شکل دارویی بدون نظر پزشک میتواند سطح خونی و کنترل تشنج را تغییر دهد.
وضعیت صرعی پایدار
اورژانس پزشکی است؛ هنگام تزریق و مدتی پس از آن پایش مداوم نوار قلب، فشارخون و تنفس ضروری است. تزریق عضلانی برای کنترل فوری مناسب نیست.
پیشگیری از تشنج حین جراحی مغز یا پس از آسیب شدید سر
پیشگیری پس از آسیب شدید سر معمولاً فقط برای دورهٔ زودرس پس از آسیب است و ادامهٔ طولانیمدت برای پیشگیری از تشنج دیررس سود ثابتشدهای ندارد؛ ادامه یا قطع باید تدریجی و با نظر متخصص باشد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به فنیتوئین یا سایرِ داروهای هیدانتوئینی حساسیت یا واکنشِ پوستیِ شدید داشتهاید، حتماً به پزشک بگویید.
- سابقهٔ بیماریِ کبدی، اختلالاتِ خونی یا مشکلاتِ قلبی (بهویژه ریتمِ نامنظمِ قلب) را با پزشک در میان بگذارید.
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفیتان، از جمله سایرِ داروهای ضدتشنج، رقیقکنندهٔ خون و قرصِ ضدبارداری، را به پزشک اطلاع دهید.
- اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از هرگونه تغییر در درمان با پزشک مشورت کنید.
- در صورتِ ابتلا به دیابت، پورفیری یا بیماریِ کلیوی، پزشک را در جریان بگذارید تا پایشِ لازم انجام شود.
- در سالمندان و کودکان، حساسیت به عوارضی مانند گیجی، خوابآلودگی یا ازدستدادنِ تعادل میتواند بیشتر باشد، پس پزشک باید از سنِ بیمار آگاه باشد تا پایشِ دقیقتری انجام دهد.
عوارض احتمالی
- خوابآلودگی، سرگیجه یا احساسِ عدمِ تعادل
- تهوع یا ناراحتیِ خفیفِ گوارشی
- تورم یا رشدِ بیشازحدِ لثه (نیازمندِ رعایتِ دقیقِ بهداشتِ دهان و دندان)
- افزایشِ رشدِ موهایِ بدن (پرمویی)
- سردرد یا لرزشِ خفیفِ دست
- بثوراتِ گستردهٔ پوستی، تاول یا پوستهپوستهشدنِ پوست — میتواند نشانهٔ واکنشِ پوستیِ شدید باشد؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- لرزشِ غیرارادیِ چشم، از دست دادنِ تعادل، دوبینی یا گفتارِ نامفهوم — اغلب نشانهٔ بالارفتنِ بیشازحدِ سطحِ دارو در خون است؛ هرچه زودتر به پزشک اطلاع دهید.
- زردیِ پوست یا سفیدیِ چشم، ادرارِ تیره یا دردِ شدیدِ شکم — میتواند نشانهٔ آسیبِ کبدی باشد و نیازمندِ ویزیتِ سریعِ پزشک است.
- کبودی یا خونریزیِ غیرمعمول، تبِ مداوم یا گلودردِ شدید — میتواند نشانهٔ اختلال در سلولهای خونی باشد؛ سریعاً با پزشک تماس بگیرید.
- تورمِ صورت یا زبان، تنگیِ نفس یا کهیرِ گسترده — نشانهٔ واکنشِ آلرژیکِ شدید است؛ با اورژانس تماس بگیرید.
- افکارِ آسیببهخود یا تغییراتِ ناگهانی و شدیدِ خلقوخو — باید بیدرنگ با پزشک در میان گذاشته شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فنیتوئین سدیم با طیفِ گستردهای از داروها تداخل دارد، چون هم متابولیسمِ خودش و هم متابولیسمِ داروهای دیگر را در کبد تحتِ تأثیر قرار میدهد. این دارو میتواند اثرِ قرصهایِ ضدبارداریِ خوراکی، وارفارین و برخی داروهای کورتیکواستروئیدی را کم کند؛ در مقابل، سطحِ خونیِ خودِ فنیتوئین نیز با مصرفِ همزمانِ برخی آنتیبیوتیکها، داروهای ضدقارچ، سایرِ داروهای ضدتشنج و حتی الکل میتواند بهطورِ چشمگیری بالا یا پایین برود. آنتیاسیدها و تغذیهٔ لولهای هم میتوانند جذبِ این دارو را کم کنند، پس بهتر است فاصلهٔ زمانیِ مناسبی با مصرفِ آنها رعایت شود. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخلِ خطرناک از پیش شناسایی و مدیریت شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرفِ فنیتوئین سدیم در بارداری، بهویژه در سهماههٔ اول، با افزایشِ خطرِ ناهنجاریهایِ مادرزادی همراه بوده است، اما تشنجِ کنترلنشده در دورانِ بارداری نیز میتواند برایِ مادر و جنین خطرناک باشد. به همین دلیل، هرگونه تصمیم دربارهٔ ادامه، تغییر یا قطعِ این دارو باید تنها با نظرِ پزشکِ متخصصِ مغزواعصاب و همراه با پایشِ دقیق گرفته شود، نه بهصورتِ خودسرانه. پزشک معمولاً مصرفِ مکملِ اسیدِ فولیک را پیش از و در طولِ بارداری توصیه میکند. دربارهٔ شیردهی نیز، از آنجا که مقدارِ کمی از این دارو وارد شیرِ مادر میشود، تصمیمِ ادامهٔ شیردهی باید زیرِ نظرِ پزشکِ کودک یا متخصصِ مربوطه بررسی شود.
نگهداری
فنیتوئین سدیم را در دمایِ اتاق و دور از نور، رطوبت و گرمایِ مستقیم نگهداری کنید، ترجیحاً در همان بستهٔ اصلیِ خودش. مگر آنکه بر رویِ برچسبِ دارو یا توسطِ داروساز خلافِ آن گفته شده باشد، این دارو نباید در یخچال نگهداری شود. آن را کاملاً دور از دسترسِ کودکان و حیواناتِ خانگی نگهداری کنید و پیش از هر مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید؛ داروی تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در زبالهٔ خانگیِ معمولی.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 100 mg |
| کپسول | 50 mg |
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۹ برند از ۱۷ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا باید هنگامِ مصرفِ فنیتوئین سدیم بهطورِ منظم آزمایشِ خون بدهم؟
۰۲اگر مدتی است تشنج نداشتهام، میتوانم خودم مصرفِ دارو را قطع کنم؟
۰۳چرا لثههایم بعد از مدتی مصرفِ این دارو متورم بهنظر میرسند؟
۰۴آیا فنیتوئین سدیم با قرصِ ضدبارداری تداخل دارد؟
۰۵آیا مصرفِ این دارو روی تواناییِ رانندگی اثر میگذارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۹ برند از ۱۷ سازنده، در گروه N03AB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.