اولانزاپین
اولانزاپین یک داروی ضدروانپریشیِ نسلِ دوم (آتیپیک) است که با تعدیلِ فعالیتِ برخی انتقالدهندههای عصبیِ مغز، به کنترلِ افکارِ آشفته، توهم و نوساناتِ شدیدِ خلقی کمک میکند.
این دارو بیشتر برای درمانِ اسکیزوفرنی و کنترلِ دورههای شیدایی یا مختلط در اختلالِ دوقطبی تجویز میشود.
مهمترین نکتهٔ ایمنیِ این دارو، احتمالِ افزایشِ وزن و اختلال در قندِ خون و چربیِ خون است که پزشک باید در طولِ درمان آن را بهطورِ منظم بررسی کند.
اگر تبِ بالا، سفتیِ شدیدِ عضلات، گیجیِ ناگهانی یا افکارِ آسیب به خود پیدا کردید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ برای هر نگرانیِ دیگر نیز با پزشکِ خود مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اولانزاپین از دستهٔ داروهای ضدروانپریشیِ نسلِ دوم یا آتیپیک (Atypical Antipsychotic) است. این دارو با اثرگذاریِ همزمان بر گیرندههای دوپامین و سروتونین در مغز، فعالیتِ بیشازحدِ برخی مسیرهای عصبیِ درگیر در بروزِ توهم، هذیان و افکارِ آشفته را تعدیل میکند. هدفِ اصلیِ مصرفِ آن، آرامکردنِ ذهن، بازگشتِ تدریجیِ تفکرِ منطقیتر و کنترلِ نوساناتِ شدیدِ خلقی است. اولانزاپین به شکلِ قرص برای مصرفِ روزانه و طولانیمدت، و به شکلِ تزریقی برای مدیریتِ سریعِ حالتهای حادِ روانی در محیطِ درمانی بهکار میرود. اثرِ کاملِ آن معمولاً بهتدریج و طیِ چند هفته آشکار میشود، هرچند برخی نشانهها مانندِ بیقراری زودتر بهبود مییابند.
موارد مصرف
- درمانِ اسکیزوفرنی
- کنترلِ دورههای حادِ شیدایی (مانیا) یا مختلط در اختلالِ دوقطبی
- درمانِ نگهدارنده برای پیشگیری از بازگشتِ علائم در اختلالِ دوقطبی
- کنترلِ سریعِ بیقراری و آشفتگیِ شدیدِ روانی در محیطِ بیمارستانی (شکلِ تزریقی)
- پیشگیری از تهوع و استفراغِ شدید، از جمله ناشی از شیمیدرمانی، به تشخیصِ پزشک
روش مصرف
قرصِ اولانزاپین معمولاً یکبار در روز و در ساعتِ ثابتی مصرف میشود؛ میتوان آن را همراه یا بدونِ غذا خورد، اما چون ممکن است خوابآلودگی ایجاد کند، بسیاری از پزشکان مصرفِ آن را در عصر یا پیش از خواب توصیه میکنند. قرص را با کمی آب و بدونِ خرد کردن یا جویدن میل کنید، مگر آنکه پزشک نوعِ دیگری را تجویز کرده باشد. شکلِ تزریقیِ این دارو تنها توسط کادرِ درمانی و در محیطِ بیمارستانی تزریق میشود. مقدارِ مصرف و مدتِ درمان را فقط پزشک بر اساسِ شرایطِ شما تعیین میکند؛ بدونِ مشورت با او مصرف را ناگهان قطع نکنید، زیرا این کار میتواند خطرِ بازگشتِ علائم را افزایش دهد، و برای دیدنِ اثرِ کاملِ درمان معمولاً باید چند هفته صبر کرد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسکیزوفرنی
با یا بدون غذا مصرف شود؛ افزایش دوز معمولاً با فاصلهٔ حداقل یک هفته انجام میشود و بیش از ۲۰ میلیگرم در روز توصیه نمیشود.
دورهٔ حاد شیدایی یا مختلط در اختلال دوقطبی
با یا بدون غذا مصرف شود؛ افزایش دوز بر اساس پاسخ و تحمل انجام میشود و دوزهای بالاتر از ۲۰ میلیگرم در روز توصیه نمیشوند.
درمان نگهدارنده برای پیشگیری از بازگشت علائم در اختلال دوقطبی
با یا بدون غذا مصرف شود؛ نیاز به ادامهٔ درمان باید بهصورت دورهای ارزیابی و از قطع ناگهانی خودداری شود.
بیقراری حاد مرتبط با اسکیزوفرنی یا شیدایی در اختلال دوقطبی، در محیط بیمارستانی
فقط در بیمارستان و فقط بهصورت عضلانی، نه وریدی یا زیرجلدی؛ پیش از تکرار از نظر افت فشار وضعیتی ارزیابی و پس از تزریق دستکم ۳ ساعت پایش شود؛ با بنزودیازپین تزریقی همزمان تجویز نشود.
پیشگیری از تهوع و استفراغ شدید، بهویژه ناشی از شیمیدرمانی
معمولاً همراه با ترکیب استاندارد ضدتهوع تجویز میشود؛ بهعلت خوابآلودگی، مصرف شبانه و پرهیز از رانندگی یا کارهای نیازمند هوشیاری لازم است.
پیش از مصرف بدانید
- اگر تاکنون به اولانزاپین یا هر یک از اجزای آن حساسیت داشتهاید، پیش از مصرف حتماً به پزشک اطلاع دهید.
- سابقهٔ دیابت، اضافهوزن یا چربیِ خونِ بالا را بگویید، زیرا این دارو میتواند این شرایط را تشدید کند.
- بیماریِ قلبیعروقی، فشارِ خونِ پایین، بیماریِ کبدی، صرع یا سابقهٔ تشنج را حتماً با پزشک در میان بگذارید.
- در سالمندانِ مبتلا به زوالِ عقل (دمانس)، این گروه دارویی با افزایشِ خطرِ عوارضِ قلبی و عفونی همراه بوده است؛ پزشک باید سود و خطر را بهدقت بسنجد.
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییای را که مصرف میکنید، به پزشک و داروساز نشان دهید.
- در صورتِ بارداری، برنامه برای بارداری یا شیردهی، پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- افزایشِ اشتها و افزایشِ وزن
- خوابآلودگی و احساسِ خستگی
- خشکیِ دهان
- یبوست
- سرگیجه، بهویژه هنگامِ بلند شدنِ ناگهانی
- لرزشِ خفیفِ دست
- نشانههای قندِ خونِ بالا مانندِ تشنگیِ شدید، ادرارِ زیاد، تاریِ دید یا خستگیِ غیرعادی — در اسرعوقت به پزشک مراجعه کنید.
- تبِ بالا، سفتیِ شدیدِ عضلات، گیجی و ضربانِ قلبِ نامنظم که ممکن است نشانهٔ سندرمِ نورولپتیکِ بدخیم (Neuroleptic Malignant Syndrome) باشد — این وضعیت اورژانسی است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- حرکاتِ غیرارادی و مکررِ صورت، زبان یا اندامها که میتواند نشانهٔ دیسکینزیِ دیررس (Tardive Dyskinesia) باشد — بدونِ تأخیر به پزشک اطلاع دهید.
- تورمِ ناگهانیِ صورت، لب، زبان یا گلو و دشواری در تنفس — نشانهٔ واکنشِ آلرژیکِ شدید است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تغییرِ شدید و ناگهانیِ خلق یا پیدایشِ افکارِ آسیب به خود — بلافاصله با پزشک یا خانواده در میان بگذارید و در صورتِ خطرِ فوری با اورژانس تماس بگیرید.
- تورم، درد یا قرمزیِ ناگهانیِ پا همراه با تنگیِ نفس — میتواند نشانهٔ لختهٔ خون باشد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اولانزاپین با الکل، داروهای آرامبخش یا خوابآور، بنزودیازپینها و مسکنهای اُپیوییدی تداخل دارد و میتواند خوابآلودگی و افتِ سطحِ هوشیاری را تشدید کند؛ تزریقِ همزمانِ اولانزاپین و بنزودیازپینهای تزریقی باید فقط زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک انجام شود. سیگار میتواند غلظتِ خونیِ این دارو را کاهش دهد، در حالی که برخی داروها مانندِ فلووکسامین یا سیپروفلوکساسین ممکن است غلظتِ آن را افزایش دهند؛ داروهای پایینآورندهٔ فشارِ خون نیز میتوانند افتِ فشار را تشدید کنند. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییای را که مصرف میکنید، به پزشک و داروسازِ خود بگویید تا تداخلهای احتمالی بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ مصرفِ اولانزاپین در بارداری اطلاعاتِ محدودی وجود دارد؛ مصرفِ داروهای این گروه در سهماههٔ پایانیِ بارداری با احتمالِ بروزِ نشانههای گذرا مانندِ سفتیِ عضلانی یا بیقراری در نوزاد همراه بوده است. با این حال، قطعِ خودسرانهٔ دارو نیز میتواند خطرِ بازگشتِ بیماریِ روانی را در مادر افزایش دهد؛ بنابراین تصمیم دربارهٔ ادامه یا تغییرِ درمان در بارداری باید فقط با نظرِ روانپزشک و با سنجشِ دقیقِ سود و خطر گرفته شود. اولانزاپین به مقدارِ کمی در شیرِ مادر ترشح میشود، پس پیش از تصمیم برای شیردهی حتماً با پزشک مشورت کنید.
نگهداری
اولانزاپین را در دمای اتاق، دور از رطوبت، نورِ مستقیم و گرمای زیاد نگهداری کنید و همیشه دور از دسترسِ کودکان قرار دهید. شکلِ تزریقیِ دارو باید طبقِ دستورالعملِ رویِ بستهبندی و توسط کادرِ درمانی نگهداری و آمادهسازی شود. پیش از هر بار مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در سطلِ زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 10 mg |
| قرص | 5 mg |
| قرص | 15 mg |
| قرص | 2.5 mg |
| تزریقی برای محلول | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۰ برند از ۱۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا اولانزاپین باعث چاقی میشود؟
۰۲چه مدت طول میکشد تا اثرِ اولانزاپین مشخص شود؟
۰۳آیا میتوانم مصرفِ اولانزاپین را خودم قطع کنم؟
۰۴آیا مصرفِ اولانزاپین همراه با الکل خطرناک است؟
۰۵آیا اولانزاپین اعتیادآور است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۴۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۰ برند از ۱۶ سازنده، در گروه N05AH03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.