میتومایسین
میتومایسین داروی شیمیدرمانی از دستهٔ آنتیبیوتیکهای ضدتومور است که با آسیبرساندن به مادهٔ ژنتیکی سلولهای سرطانی، از رشد و تقسیم آنها جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر بهصورت ترکیبی در درمان برخی سرطانهای پیشرفته مانند سرطان معده و پانکراس، و نیز بهصورت تزریق داخل مثانه برای سرطان سطحی مثانه بهکار میرود.
میتومایسین یک داروی شیمیدرمانی قدرتمند است که میتواند کاهش سلولهای خونی را با تأخیر و بهصورت تجمعی ایجاد کند؛ به همین دلیل در سراسر دورهٔ درمان بهطور منظم آزمایش خون انجام میشود.
اگر در طول یا پس از تزریق دچار تب، کبودی یا خونریزی غیرعادی، تنگی نفس، یا کاهش محسوس حجم ادرار شدید، باید فوراً به پزشک اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
میتومایسین (Mitomycin) داروی شیمیدرمانی تزریقی است که در دستهٔ آنتیبیوتیکهای ضدتومور جای میگیرد. با وجود داشتن واژهٔ «آنتیبیوتیک» در نام این گروه، کاربرد بالینی میتومایسین ضدسرطان است، نه درمان عفونتهای باکتریایی. این دارو در بدن فعال میشود و با اتصال به رشتههای دیانای سلول، مانع از تکثیر و تقسیم سلولهای سرطانی میشود. میتومایسین معمولاً بهصورت تزریق وریدی در ترکیب با سایر داروهای شیمیدرمانی، یا بهصورت تزریق مستقیم داخل مثانه برای برخی سرطانهای سطحی مثانه بهکار میرود. این دارو فقط در بیمارستان یا کلینیک تخصصی و زیر نظر مستقیم پزشک متخصص تجویز و تزریق میشود.
موارد مصرف
- درمان ترکیبی سرطان پیشرفتهٔ معده، همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی
- درمان ترکیبی سرطان پیشرفتهٔ پانکراس
- تزریق داخل مثانه برای پیشگیری از عود سرطان سطحی مثانه پس از عمل جراحی
- بخشی از درمان ترکیبی برخی سرطانهای دیگر مانند سرطان مقعد، همراه با پرتودرمانی یا سایر داروها
- درمان برخی سرطانهایی که به درمانهای اولیه پاسخ کافی ندادهاند، طبق تشخیص پزشک متخصص
روش مصرف
میتومایسین را خود بیمار در منزل مصرف نمیکند؛ این دارو را پزشک یا پرستار آموزشدیده، بهصورت تزریق وریدی، یا در سرطان مثانه با یک سوند بهطور مستقیم داخل مثانه، در بیمارستان یا کلینیک تزریق میکند. تعداد نوبتها و فاصلهٔ میان تزریقها را پزشک بر اساس نوع بیماری، پاسخ به درمان و نتیجهٔ آزمایشهای خون تعیین میکند و پیش از هر نوبت معمولاً آزمایش خون گرفته میشود. اگر در حین تزریق دردی، سوزش یا تورمی در محل ورید احساس کردید، باید بلافاصله به پزشک یا پرستار اطلاع دهید، زیرا نشت این دارو از رگ میتواند به پوست و بافت اطراف آسیب برساند. حضور بهموقع در تمام نوبتهای تزریق و پیگیری آزمایشها اهمیت زیادی دارد و نباید بدون هماهنگی با پزشک، برنامهٔ درمان را تغییر داد یا نوبتی را حذف کرد.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت یا واکنش آلرژیک قبلی به میتومایسین یا سایر داروهای شیمیدرمانی
- بیماری زمینهای کلیه یا ریه، یا سابقهٔ کاهش سلولهای خونی (کمخونی، کاهش پلاکت یا گلبول سفید)
- هرگونه شیمیدرمانی یا پرتودرمانی قبلی یا همزمان
- تمام داروها، مکملها و واکسنهای اخیر یا برنامهریزیشده
- بارداری، احتمال بارداری یا شیردهی
- هرگونه عفونت فعال یا تب در زمان مراجعه برای تزریق
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- خستگی و بیحالی
- کاهش اشتها
- زخم یا التهاب خفیف دهان
- ریزش خفیف تا متوسط مو
- در تزریق داخل مثانه: سوزش ادرار یا نیاز مکرر به دفع ادرار برای چند روز
- تب، لرز یا علائم عفونت — به دلیل کاهش گلبولهای سفید ممکن است نشانهٔ عفونت جدی باشد؛ فوراً به پزشک اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- کبودی یا خونریزی غیرعادی مانند خوندماغ، خون در ادرار یا مدفوع — میتواند نشانهٔ افت شدید پلاکت باشد؛ سریع به پزشک مراجعه کنید.
- تنگی نفس، سرفهٔ خشک پایدار یا خستگی زودرس هنگام فعالیتهای روزمره — میتواند نشانهٔ آسیب ریوی باشد؛ به پزشک اطلاع دهید.
- کاهش محسوس حجم ادرار، تورم پا، رنگپریدگی شدید یا خستگی ناگهانی — میتواند نشانهٔ آسیب کلیوی مرتبط با این دارو باشد؛ فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- درد، سوزش، قرمزی یا تاول در محل تزریق — میتواند نشانهٔ نشت دارو از رگ باشد؛ بلافاصله به تیم درمان اطلاع دهید.
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند ورم صورت و گلو، خارش گستردهٔ پوست یا دشواری در تنفس — با اورژانس تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرف همزمان میتومایسین با سایر داروهای شیمیدرمانی یا پرتودرمانی میتواند سرکوب مغز استخوان و کاهش سلولهای خونی را تشدید کند. ترکیب آن با وینکریستین و داروهای مشابه از گروه وینکا آلکالوئیدها (Vinca Alkaloids) در موارد نادر با تنگی نفس ناگهانی همراه بوده است. همچنین مصرف همزمان با داروهای دیگر آسیبرسان به کلیه میتواند خطر آسیب کلیوی را افزایش دهد. به همین دلیل، فهرست کامل داروها، مکملها و واکسنهایت را پیش از هر نوبت تزریق به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
میتومایسین میتواند به جنین آسیب برساند و مصرف آن در بارداری، بهویژه در سهماههٔ اول، توصیه نمیشود؛ در طول درمان و مدتی پس از پایان آن، هم زنان و هم مردان باید از روش پیشگیری مطمئن از بارداری استفاده کنند. این دارو در شیر مادر ترشح میشود، بنابراین شیردهی در طول درمان توصیه نمیشود. تصمیم نهایی دربارهٔ بارداری، روش پیشگیری و شیردهی را باید با پزشک متخصص در میان گذاشت.
نگهداری
از آنجا که میتومایسین داروی تزریقی و ویژهٔ تجویز در بیمارستان یا کلینیک است، نگهداری و آمادهسازی آن معمولاً بر عهدهٔ داروخانه و تیم درمان است، نه بیمار. بهطور کلی این دارو باید دور از نور مستقیم، رطوبت و گرمای زیاد نگهداری شود و پیش از تزریق، تاریخ انقضا و ظاهر محلول از نظر تغییر رنگ یا وجود ذرات معلق بررسی میشود. مانند هر داروی دیگر، این دارو نیز باید دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 2 mg |
| تزریقی برای محلول | 5 mg |
| تزریقی برای محلول | 20 mg |
| تزریقی برای محلول | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۴ برند از ۱۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتومایسین باعث ریزش مو میشود؟
۰۲چرا پس از تزریق داخل مثانه باید نکات بهداشتی خاصی را رعایت کنم؟
۰۳چرا در طول درمان با میتومایسین اینقدر آزمایش خون لازم است؟
۰۴آیا میتومایسین با سایر داروهای شیمیدرمانی تداخل دارد؟
۰۵اگر حین تزریق احساس سوزش یا درد در دستم کردم چه باید بکنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳۹ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۴ برند از ۱۸ سازنده، در گروه L01DC03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.