ملفالان
ملفالان یک داروی ضدسرطانِ آلکیلهکننده (Alkylating Agent) از خانوادهٔ خردل نیتروژن (Nitrogen Mustard) است که با آسیبرساندن به DNA سلولهای سرطانی، از تقسیم و رشد آنها جلوگیری میکند.
بیشترین کاربرد آن درمان مولتیپل میلوما (نوعی سرطان مغز استخوان) و آمادهسازی بیمار پیش از پیوند سلولهای بنیادیِ خودی است؛ گاهی در درمان برخی سرطانهای تخمدان نیز به کار میرود.
مهمترین نکتهٔ ایمنیِ این دارو، اثر آن بر مغز استخوان و کاهش گلبولهای سفید و پلاکت خون است؛ به همین دلیل در طول درمان باید مرتب آزمایش خون انجام شود.
اگر تب، نشانههای عفونت، کبودی یا خونریزیِ غیرعادی، یا هر واکنش آلرژیک شدید داشتی، باید فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیری.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ملفالان دارویی ضدسرطان از دستهٔ آلکیلهکنندهها (Alkylating Agents) و از زیرگروه خردل نیتروژن (Nitrogen Mustard) است. این دارو با ایجاد اتصالهای عرضی در رشتهٔ DNA سلولهای سرطانی، مانع از تکثیر و تقسیم آنها میشود و در نهایت به مرگ سلولهای سرطانی میانجامد. ملفالان بهصورت قرص خوراکی و نیز محلول تزریقی که تنها در بیمارستان تجویز میشود، در دسترس است و بسته به نوع بیماری، بهتنهایی یا همراه با سایر داروهای ضدسرطان و کورتیکواستروییدها مصرف میشود. هدف اصلی درمان با آن، کنترل یا کاهش گسترش سلولهای سرطانی در بیماریهایی مانند مولتیپل میلوماست. از آنجا که این دارو روی سلولهای سالمِ در حال تقسیم، بهویژه سلولهای مغز استخوان، نیز اثر میگذارد، تمام مراحل درمان با آن زیر نظر مستقیم پزشک متخصص خون و انکولوژی انجام میشود.
موارد مصرف
- درمان مولتیپل میلوما (سرطان پلاسماسلهای مغز استخوان)
- آمادهسازی با دوز بالای تزریقی، پیش از پیوند سلولهای بنیادیِ خودی در مولتیپل میلوما
- درمان برخی از انواع سرطان تخمدان
- در موارد خاص، درمان برخی دیگر از سرطانها به تشخیص متخصص انکولوژی
روش مصرف
ملفالان بسته به نوع بیماری، بهصورت قرص خوراکی یا محلول تزریقی مصرف میشود؛ شکل تزریقی را فقط کادر درمان و در محیط بیمارستانی تزریق میکند. قرصها را دقیقاً طبق برنامهٔ زمانیای که پزشک متخصص خون و انکولوژی تعیین کرده مصرف کن، چون این درمان معمولاً بهصورت دورهای (چرخهای) و با فاصلههای مشخص انجام میشود، نه لزوماً هر روز به یک شکل. جذب قرص با غذا کم میشود؛ به همین دلیل معمولاً توصیه میشود آن را با معدهٔ خالی و هر بار به همان روش مصرف کنی، مگر پزشک دستور دیگری داده باشد. قرص را نشکن و خرد نکن، و اگر قرصی شکسته یا آسیبدیده بود، بدون دستکش با آن تماس نداشته باش. مقدار دقیق، طول دوره و فاصلهٔ میان نوبتها را فقط پزشک تعیین میکند؛ درمان را سرخود قطع، کم یا زیاد نکن و طبق برنامهٔ پزشک برای آزمایش خون منظم مراجعه کن تا اثر دارو بر مغز استخوان پایش شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت شناختهشده به ملفالان یا سایر داروهای همخانواده (عوامل آلکیلهکننده) را به پزشک بگو.
- اگر پیشتر شیمیدرمانی یا پرتودرمانی داشتهای، یا مشکلی در مغز استخوان مانند کاهش گلبول سفید یا پلاکت داری، حتماً اطلاع بده.
- سابقهٔ بیماری کلیوی یا کبدی را با پزشک در میان بگذار، چون ممکن است نیاز به پایش بیشتر باشد.
- اگر باردار هستی، قصد بارداری داری یا شیر میدهی، پیش از شروع درمان با پزشک مشورت کن.
- هرگونه عفونت فعال یا برنامهٔ واکسیناسیون، بهویژه واکسنهای زنده، را به پزشک اطلاع بده.
- فهرست همهٔ داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفیات را به پزشک و داروساز نشان بده.
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- اسهال یا زخم و التهاب دهان
- کاهش اشتها
- کاهش یا نازکشدنِ موقتِ موی سر
- خستگی و ضعف عمومی
- تب، لرز، گلودرد یا هر نشانهٔ دیگر عفونت، بهدلیل افت گلبولهای سفید — در صورت بروز، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کن.
- کبودی یا خونریزیِ غیرعادی، یا وجود خون در ادرار و مدفوع، بهدلیل افت پلاکت — نیاز به بررسی سریع پزشکی دارد.
- رنگپریدگیِ شدید، تنگی نفس یا سرگیجهٔ شدید که میتواند نشانهٔ کمخونی باشد — به پزشک اطلاع بده.
- واکنش آلرژیک شدید مانند ورم صورت، لب یا زبان، کهیر گسترده یا مشکل تنفسی، بهویژه با شکل تزریقی — اورژانسی است و باید سریع درمان شود.
- زردی پوست یا چشم، درد و تورم شکم یا افزایش ناگهانی وزن که میتواند نشانهٔ آسیب کبدی باشد — به پزشک اطلاع بده.
- سرفهٔ جدید یا بدترشده، یا تنگی نفسی که با فعالیت هم بهتر نمیشود — این را هم باید به پزشک گزارش کرد.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
ملفالان میتواند با سایر داروهای سرکوبکنندهٔ مغز استخوان یا پرتودرمانیِ همزمان، اثر کاهندهٔ خود بر گلبولهای سفید و پلاکت خون را تشدید کند و خطر عفونت یا خونریزی را بیشتر کند. مصرف واکسنهای زنده در دورهٔ درمان با ملفالان معمولاً توصیه نمیشود، چون سیستم ایمنی بدن ضعیف شده است. همزمانیِ آن با داروهای دیگری که میتوانند به کلیه آسیب بزنند نیز باید با احتیاط و زیر نظر پزشک انجام شود، بهویژه در پروتکلهای پیوند مغز استخوان. جذب قرص خوراکیِ ملفالان با غذا کاهش مییابد، پس نظمِ ثابت در نحوهٔ مصرف آن نسبت به وعدههای غذایی اهمیت دارد. برای اطمینان از ایمنیِ درمان، فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
ملفالان میتواند به جنین آسیب برساند و مصرف آن در دوران بارداری بهشدت پرهیز میشود؛ اگر امکان بارداری وجود دارد، هم زن و هم مرد باید در طول درمان و مدتی پس از پایان آن از یک روش پیشگیریِ مطمئن استفاده کنند. این دارو در دوران شیردهی نیز توصیه نمیشود، چون احتمال انتقال آن به شیر مادر و آسیب به نوزاد مطرح است. هر تصمیمی دربارهٔ بارداری، پیشگیری از آن یا شیردهی در دورهٔ درمان با ملفالان را فقط باید با پزشک متخصص انکولوژی در میان گذاشت.
نگهداری
ملفالان را دقیقاً طبق دستور روی بستهٔ دارو نگهداری کن؛ معمولاً دور از رطوبت، گرمای زیاد و نور مستقیم. آن را در بستهٔ اصلی و دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگه دار، و در صورت تماس با قرصهای شکسته یا آسیبدیده، از دستکش استفاده کن. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کن و داروی تاریخگذشته را مصرف نکن. شکل تزریقی فقط در بیمارستان و توسط کادر درمان نگهداری و آماده میشود. داروی اضافه یا مصرفنشده را در زبالهٔ خانگی معمولی نریز و برای دفع ایمنِ آن با داروخانه یا مرکز درمانی مشورت کن.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 50 mg |
| قرص | 50 mg |
| قرص | 2 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۵ برند از ۲۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا باید قرص ملفالان را با معدهٔ خالی مصرف کرد؟
۰۲چرا در دورهٔ درمان با ملفالان باید مرتب آزمایش خون بدهم؟
۰۳آیا ریزش موی ناشی از ملفالان دائمی است؟
۰۴اگر یک نوبت مصرف قرص ملفالان را فراموش کنم چه کار کنم؟
۰۵آیا مصرف ملفالان در دوران بارداری بیخطر است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۰۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۵ برند از ۲۸ سازنده، در گروه L01AA03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.