فومپیزول
فومپیزول دارویی تزریقی از دستهٔ پادزهرهاست که با مهارِ آنزیمِ الکلدهیدروژناز، از تبدیلشدنِ برخی الکلهای سمی به موادِ خطرناکترِ داخلِ بدن جلوگیری میکند.
این دارو برای درمانِ فوریِ مسمومیت با اتیلنگلیکول (مادهٔ اصلیِ ضدیخِ خودرو) یا متانول به کار میرود، گاهی همزمان با دیالیز.
فومپیزول فقط در بیمارستان و توسطِ تیمِ درمانی تزریق میشود؛ مصرفِ خانگی یا خودسرانه ندارد و بیمار یا خانواده هرگز خودشان آن را تنظیم نمیکنند.
در صورتِ ظنِ مسمومیت با الکلهای صنعتی مانندِ ضدیخ یا الکلِ متیلیک، فوراً به اورژانس مراجعه کنید تا دریافتِ این پادزهر در کوتاهترین زمانِ ممکن آغاز شود.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فومپیزول دارویی تزریقی از خانوادهٔ پادزهرهاست که بهطورِ اختصاصی برای مقابله با مسمومیتِ ناشی از دو الکلِ صنعتیِ خطرناک، یعنی اتیلنگلیکول (مادهٔ اصلیِ ضدیخِ خودرو) و متانول (الکلِ متیلیک)، به کار میرود. این دو ماده بهخودیِخود چندان سمی نیستند، اما کبد آنها را با کمکِ آنزیمی به نامِ الکلدهیدروژناز (Alcohol Dehydrogenase) به موادی بسیار خطرناکتر تبدیل میکند که به کلیه، چشم و دستگاهِ عصبی آسیب میزنند. فومپیزول با مهارِ همین آنزیم، از ساختهشدنِ آن موادِ سمی جلوگیری میکند تا خودِ الکلِ اصلی فرصتِ کافی برای دفعِ طبیعی از کلیه یا خارجشدن با دیالیز را پیدا کند. این دارو تنها در بیمارستان، در بخشِ فوریتهای پزشکی یا مراقبتهای ویژه، با تشخیصِ قطعی یا ظنِ بالینیِ قویِ پزشک، تجویز و زیرِ نظرِ مستقیمِ تیمِ درمانی تزریق میشود.
موارد مصرف
- درمانِ مسمومیتِ حاد با اتیلنگلیکول، مانندِ مسمومیت با ضدیخِ خودرو
- درمانِ مسمومیتِ حاد با متانول (الکلِ متیلیک یا الکلِ صنعتی)
- جلوگیری از ساختهشدنِ متابولیتهای سمی که به کلیه، چشم و دستگاهِ عصبی آسیب میزنند
- درمانِ کمکی و هماهنگشده با همودیالیز در مسمومیتهای شدید
- شروعِ درمانِ فوری در مواردِ ظنِ بالینیِ قوی، حتی پیش از آمادهشدنِ نتیجهٔ قطعیِ آزمایش
روش مصرف
فومپیزول هرگز در خانه یا بهصورتِ خودسرانه استفاده نمیشود؛ این دارو منحصراً بهصورتِ تزریقِ وریدیِ آهسته، معمولاً رقیقشده در سرم، توسطِ پرسنلِ درمانی و در محیطِ کاملاً کنترلشدهٔ بیمارستان تجویز میشود. تعدادِ نوبتهای تزریق، فاصلهٔ زمانیِ میانِ آنها و طولِ کلیِ درمان را پزشک بر اساسِ نتیجهٔ آزمایشهای تکراریِ خون، شدتِ مسمومیت و نیاز به دیالیز تعیین میکند و درمان معمولاً تا زمانی ادامه مییابد که سطحِ مادهٔ سمی در خون به حدِ بیخطر برسد. اگر بیمار همزمان تحتِ همودیالیز باشد، پزشک زمانبندیِ تزریقها را با جلساتِ دیالیز هماهنگ میکند، زیرا دیالیز خودِ فومپیزول را هم تا حدودی از خون خارج میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
مسمومیت حاد یا مشکوک به اتیلنگلیکول، مانند ضدیخ خودرو
همه دوزها باید بهصورت انفوزیون آهسته وریدی طی ۳۰ دقیقه تجویز شوند. در شک بالینی قوی، درمان نباید تا آمادهشدن نتیجه قطعی آزمایش به تأخیر بیفتد. در مسمومیت شدید یا نارسایی کلیه، همودیالیز باید همزمان بررسی شود؛ هنگام همودیالیز فاصله دوز به هر ۴ ساعت تغییر میکند.
مسمومیت حاد یا مشکوک به متانول، مانند الکل صنعتی
همه دوزها باید بهصورت انفوزیون آهسته وریدی طی ۳۰ دقیقه تجویز شوند. در شک بالینی قوی، درمان نباید تا آمادهشدن نتیجه قطعی آزمایش به تأخیر بیفتد. در مسمومیت شدید یا نارسایی کلیه، همودیالیز باید همزمان بررسی شود؛ هنگام همودیالیز فاصله دوز به هر ۴ ساعت تغییر میکند.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به فومپیزول را در صورتِ اطلاع به تیمِ درمانی بگویید
- وجودِ بیماریِ زمینهایِ کبدی را اطلاع دهید، چون این دارو در کبد متابولیزه میشود
- بارداری یا احتمالِ بارداری و همچنین شیردهی را حتماً با پزشک در میان بگذارید
- فهرستِ داروها، مکملها و هرگونه مصرفِ اخیرِ الکل را در اختیارِ تیمِ درمانی بگذارید
- اگر میدانید چه مادهای، چقدر و چه زمانی مصرف یا بلعیده شده، این اطلاعات را حتماً با پزشک در میان بگذارید، چون در تعیینِ سرعتِ شروعِ درمان بسیار مهم است
عوارض احتمالی
- سردرد
- حالتِ تهوع یا استفراغِ خفیف
- سرگیجه
- طعمِ نامطبوع یا فلزی در دهان
- درد، سوزش یا التهابِ خفیف در محلِ تزریق
- خوابآلودگیِ خفیف
- علائمِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیر، تورمِ صورت یا گلو، یا تنگیِ نفسِ ناگهانی — فوراً به تیمِ درمانی اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید
- افتِ ناگهانیِ فشارِ خون، سرگیجهٔ شدید یا ضعفِ غیرِعادی حینِ تزریق — نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشک است
- زردیِ پوست یا سفیدیِ چشم، ادرارِ تیره یا دردِ شدیدِ شکم که میتواند نشانهٔ آسیبِ کبدی باشد — سریع به پزشک اطلاع دهید
- تشنج یا تغییرِ ناگهانیِ سطحِ هوشیاری، هرچند نادر — باید فوراً به پزشک گزارش شود
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فومپیزول و اتانول (الکلِ نوشیدنی) هر دو با یک آنزیمِ مشترک در بدن پردازش میشوند؛ به همین دلیل مصرفِ همزمان یا اخیرِ الکل میتواند بر سرعتِ پاکسازیِ مادهٔ سمی از خون و روندِ درمان اثر بگذارد و باید حتماً به تیمِ درمانی اطلاع داده شود. این دارو همچنین میتواند در نحوهٔ پردازشِ کبدیِ برخی داروهای دیگر دخالت کند، بهویژه در تزریقهای تکرارشونده. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هر تداخلِ احتمالی در نظر گرفته شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، اطلاعاتِ انسانیِ محدودی دربارهٔ اثرِ فومپیزول بر جنین در دست است؛ اما چون مسمومیتِ درماننشده با اتیلنگلیکول یا متانول میتواند برای مادر و جنین بسیار خطرناکتر از خودِ دارو باشد، در چنین موقعیتِ حاد و فوریای معمولاً بدونِ تأخیر تجویز میشود. دربارهٔ ترشحِ این دارو در شیرِ مادر نیز اطلاعاتِ دقیقی وجود ندارد؛ تصمیمِ ادامه یا وقفهٔ موقتِ شیردهی پس از دریافتِ دارو را باید با نظرِ پزشک گرفت.
نگهداری
از آنجا که فومپیزول تنها در بیمارستان و توسطِ کادرِ درمان تجویز میشود، نگهداریِ آن برعهدهٔ داروخانهٔ بیمارستانی است، نه بیمار یا خانواده. این دارو در دمای اتاق نگهداری میشود و باید دور از دسترسِ کودکان بماند؛ اگر مایعِ داخلِ ویال حالتِ جامد یا نیمهجامد به خود بگیرد — که برای این دارو غیرِعادی نیست — با گرمکردنِ ملایمِ ویال در دست، دوباره به حالتِ مایعِ شفاف بازمیگردد، بدونِ آنکه از اثرِ دارو کم شود. تاریخِ انقضا و ظاهرِ محلول، مانندِ کدورت یا رسوبِ غیرِعادی، پیش از هر تزریق توسطِ تیمِ درمانی بررسی میشود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 5 mg / 1mL |
| تزریقی | 1 g / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا فومپیزول را میشود در خانه یا بهصورتِ خوراکی مصرف کرد؟
۰۲چرا برایِ درمانِ این مسمومیت بهجایِ اتانول (الکلِ طبی) از فومپیزول استفاده میشود؟
۰۳بعد از دریافتِ فومپیزول، بیمار چقدر باید در بیمارستان بماند؟
۰۴آیا فومپیزول همزمان با دیالیز قابلِ استفاده است؟
۰۵چرا داروخانهها گاهی این دارو را با نامی غیر از «فومپیزول»، مثلِ فومبست، تحویل میدهند؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۹ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۳ سازنده، در گروه V03AB34. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.