ادتات کلسیم دیسدیم
ادتات کلسیم دیسدیم دارویی تزریقی از دستهٔ عاملهای کیلیتکننده (Chelating Agent) است که فلزات سنگین، بهویژه سرب، را از بدن جدا و دفع میکند.
این دارو عمدتاً برای درمان مسمومیت حاد و مزمن با سرب در کودکان و بزرگسالان، بهویژه در موارد شدید، در بیمارستان و زیر نظر مستقیم پزشک تجویز میشود.
این دارو فقط باید توسط تیم درمانی و در محیط درمانی تزریق شود؛ پایش عملکرد کلیه و وضعیت آب بدن پیش و در طول درمان ضروری است.
اگر پیش از شروع درمان سابقهٔ بیماری کلیوی، کاهش حجم ادرار یا بارداری دارید، یا در طول درمان علائم غیرمعمولی مانند تب، درد شدید یا کاهش ادرار مشاهده کردید، حتماً پزشک را مطلع کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ادتات کلسیم دیسدیم (Edetate Calcium Disodium) دارویی تزریقی از گروه عاملهای کیلیتکننده (Chelating Agent) است که در دستهٔ داروهای پادزهر (Antidote) قرار میگیرد. مکانیسم اثر آن بر پایهٔ جایگزینی کلسیم موجود در ساختار داروست: پس از ورود به بدن، این کلسیم با سرب یا برخی فلزات سنگین دیگر که پیوند محکمتری با آن دارند تعویض میشود و یک کمپلکس محلول در آب میسازد که از راه کلیه دفع میشود. با این مکانیسم، غلظت سرب در خون کاهش مییابد و از آسیب بیشتر آن به بدن پیشگیری میشود. این دارو تنها در محیط بیمارستانی، پس از تأیید تشخیص مسمومیت با سرب و زیر نظر مستقیم پزشک، تجویز و تزریق میشود.
موارد مصرف
- درمان مسمومیت حاد و مزمن با سرب در بزرگسالان
- درمان مسمومیت با سرب در کودکان، بهویژه موارد شدید
- درمان انسفالوپاتی ناشی از سرب، معمولاً همراه با یک عامل کیلیتکنندهٔ دیگر
- کاهش بار سرب بدن در مسمومیتهای شغلی یا محیطی با این فلز
- ارزیابی ذخیرهٔ سرب بدن با آزمون تحرکسنجی سرب، در موارد خاص
روش مصرف
این دارو را پزشک یا پرستار، در محیط درمانی، بهصورت تزریق وریدی آهسته (معمولاً در قالب سرم رقیقشده) یا تزریق عمیق عضلانی تجویز و تزریق میکند؛ بنابراین مصرف خودسرانه یا در منزل برای آن معنا ندارد. پیش از شروع، معمولاً وضعیت آبرسانی بدن و جریان ادرار بررسی میشود، زیرا کاهش ادرار میتواند خطر آسیب کلیوی را بیشتر کند. دورههای درمان اغلب چندروزهاند و ممکن است پس از یک بازهٔ استراحت تکرار شوند؛ تعداد دورهها و فاصلهٔ میان آنها را پزشک بر اساس پاسخ درمانی و آزمایشهای خون تعیین میکند. پایبندی به برنامهٔ تزریقها و پیگیری آزمایشهای تعیینشده در طول درمان اهمیت دارد و هر تصمیم دربارهٔ ادامه، تغییر یا توقف درمان تنها بر عهدهٔ تیم درمانی است.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
مسمومیت حاد یا مزمن با سرب در بزرگسالان، ازجمله مواجههٔ شغلی یا محیطی
پیش از درمان باید جریان مناسب ادرار برقرار باشد و حذف منبع مواجهه با سرب انجام شود؛ این دارو جایگزین قطع تماس با سرب نیست.
انسفالوپاتی ناشی از سرب در بزرگسالان و کودکان
این وضعیت اورژانسی است؛ تزریق وریدی سریع میتواند فشار داخل جمجمه را افزایش دهد و درمان ترکیبی باید طبق پروتکل سمشناسی انجام شود.
آزمون تحرکسنجی سرب برای ارزیابی ذخیرهٔ سرب بدن، فقط در موارد خاص
برای تشخیص روتین توصیه نمیشود؛ در بیمار علامتدار یا دارای سربخونی بالا انجام نشود، زیرا ممکن است مسمومیت را تشدید کند.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ بیماری کلیوی یا کاهش عملکرد کلیه
- کاهش حجم ادرار یا بیادراری اخیر
- سابقهٔ حساسیت به ادتات کلسیم دیسدیم یا ترکیبات مشابه
- بارداری، شیردهی یا احتمال بارداری
- سابقهٔ بیماری کبدی
- مصرف هر داروی دیگر، بهویژه داروهای مؤثر بر کلیه یا مکملهای معدنی
عوارض احتمالی
- درد، سوزش یا التهاب در محل تزریق، بهویژه در تزریق عضلانی
- تب، لرز و احساس ضعف چند ساعت پس از تزریق
- سردرد
- تهوع
- افزایش دفعات ادرار یا احساس تشنگی
- کاهش محسوس حجم ادرار یا قطع ادرار — در صورت بروز باید فوراً به تیم درمانی اطلاع داده شود، زیرا میتواند نشانهٔ آسیب کلیوی باشد.
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا تنگی نفس — در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
- بینظمی ضربان قلب یا افت فشار خون در حین تزریق — تیم درمانی این علائم را در طول تزریق پایش میکند و در صورت بروز مداخله میکند.
- نشانههای کمبود مواد معدنی مانند ضعف شدید یا گرفتگی عضلانی در دورههای طولانی یا تکرارشوندهٔ درمان — باید به پزشک گزارش شود.
- بدتر شدن علائم عصبی مانند سردرد شدید، گیجی یا تشنج در بیماران مبتلا به انسفالوپاتی سربی — نیازمند مراقبت فوری پزشکی است.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرف همزمان ادتات کلسیم دیسدیم با سایر داروهای دارای اثر منفی بر کلیه میتواند خطر آسیب کلیوی را افزایش دهد. این دارو ممکن است سطح برخی مواد معدنی ضروری بدن مانند روی را نیز تحتتأثیر قرار دهد، به همین دلیل مصرف هرگونه مکمل معدنی باید با اطلاع پزشک هماهنگ شود. در موارد شدید مسمومیت با سرب، پزشک گاهی این دارو را عمداً همراه با یک عامل کیلیتکنندهٔ دیگر تجویز میکند؛ این یک تصمیم تخصصی و زیر نظر مستقیم تیم درمانی است، نه یک تداخل ناخواسته. در هر حال، فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهداروهایی که مصرف میکنید را به پزشک و داروساز خود بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مسمومیت با سرب در دوران بارداری خود میتواند برای مادر و جنین خطرناک باشد، زیرا سرب از جفت عبور میکند؛ به همین دلیل تصمیم برای استفاده از ادتات کلسیم دیسدیم در بارداری بر پایهٔ مقایسهٔ خطر مسمومیت با خطر احتمالی درمان و تنها توسط پزشک متخصص گرفته میشود. اطلاعات محدودی دربارهٔ ورود این دارو به شیر مادر در دست است؛ در دوران شیردهی نیز تصمیمگیری باید با پزشک و بر اساس شدت مسمومیت انجام شود.
نگهداری
از آنجا که این دارو بهصورت تزریقی و تحت نظر کادر درمانی مصرف میشود، نگهداری آن معمولاً بر عهدهٔ بیمارستان یا داروخانه است. ویالهای دارو باید دور از نور مستقیم و در دمای قیدشده روی برچسب نگهداری شوند و پیش از تزریق از نظر رنگ و وجود ذرات معلق بررسی گردند. اگر بخشی از دارو موقتاً در منزل نگهداری میشود، باید دور از دسترس کودکان و در دمای مناسب باشد و پیش از استفاده تاریخ انقضای آن بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 200 mg / 1mL |
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۸ برند از ۷ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ادتات کلسیم دیسدیم بهصورت قرص خوراکی هم موجود است؟
۰۲چرا تزریق این دارو گاهی دردناک است؟
۰۳طول دورهٔ درمان و تعداد نوبتهای تزریق چگونه مشخص میشود؟
۰۴آیا ادتات کلسیم دیسدیم همان «ادتات دیسدیم» است؟
۰۵آیا در طول درمان به آزمایش خون یا ادرار نیاز است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۸ برند از ۷ سازنده، در گروه V03AB03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.