کریزوتینیب
کریزوتینیب یک داروی هدفمندِ سرطان (مهارکنندهٔ تیروزینکیناز) است که رشدِ سلولهای سرطانیِ دارایِ جهشِ ژنیِ خاص را متوقف یا کند میکند.
این دارو بیشتر برای درمانِ نوعی سرطانِ ریهٔ پیشرفته (غیرسلولکوچک) با جهشِ ژنِ ALK یا ROS1 تجویز میشود؛ در موارد نادرتر برای برخی سرطانهای دیگرِ دارایِ همین جهش نیز به کار میرود.
مهمترین نکته این است که کریزوتینیب میتواند بر کبد، ریه و ریتمِ قلب اثر بگذارد، بنابراین انجامِ منظمِ آزمایشهای پزشکی در طولِ درمان ضروری است.
اگر تنگیِ نفسِ ناگهانی، زردیِ پوست یا چشم، غش یا افتِ محسوسِ بینایی رخ داد، بیدرنگ با پزشک یا در مواردِ شدید با اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
کریزوتینیب یک داروی خوراکیِ هدفمند در درمانِ سرطان است که در ردهٔ مهارکنندههای تیروزینکیناز (Tyrosine Kinase Inhibitor) قرار میگیرد. این دارو بهطورِ اختصاصی پروتئینِ حاصل از جهشِ ژنیِ ALK یا ROS1 را هدف میگیرد؛ جهشهایی که در برخی از انواعِ سرطانِ ریهٔ غیرسلولکوچک باعثِ رشدِ کنترلنشدهٔ سلولهای سرطانی میشوند. با مسدودکردنِ این پروتئینِ فعال، کریزوتینیب سیگنالِ رشد و تکثیرِ سلولهای سرطانی را قطع میکند و میتواند روندِ بیماری را کند یا متوقف کند. نکتهٔ مهم این است که این دارو تنها در بیمارانی اثربخش است که آزمایشِ ژنتیکیِ تومورشان این جهشها را تأیید کرده باشد. در ایران این دارو بهصورتِ کپسول با غلظتهای ۲۰۰ و ۲۵۰ میلیگرم و با نامهای تجاریِ گوناگونی از جمله زالکوری، کریزالک، کریزوسدال و زالبانیب عرضه میشود.
موارد مصرف
- سرطانِ ریهٔ غیرسلولکوچکِ پیشرفته یا متاستاتیک که در آزمایشِ ژنتیکیِ تومور، جهشِ ژنِ ALK در آن تأیید شده باشد؛ شایعترین کاربردِ این دارو.
- سرطانِ ریهٔ غیرسلولکوچکِ پیشرفته که جهشِ ژنِ ROS1 در آن مثبت باشد.
- برخی از انواعِ نادرِ لنفوم (لنفومِ سلولِ بزرگِ آناپلاستیک) که جهشِ ژنِ ALK در آنها دیده شود، به تشخیصِ متخصصِ خون و سرطان.
- تومورِ التهابیِ میوفیبروبلاستیک با جهشِ ژنِ ALK که غیرقابلِ جراحی باشد یا عود کرده باشد، در موارد خاص.
روش مصرف
کریزوتینیب بهصورتِ کپسول و از راهِ خوراکی مصرف میشود؛ کپسول را کامل و همراه با آب بلع کنید و از بازکردن، خردکردن یا جویدنِ آن خودداری کنید. بر اساسِ اطلاعاتِ شناختهشده دربارهٔ این دارو، میتوان آن را همراه با غذا یا بدونِ غذا مصرف کرد، اما بهتر است هر روز در ساعاتی نزدیک به هم و طبقِ زمانبندیِ تعیینشده از سویِ پزشک مصرف شود تا سطحِ دارو در بدن ثابت بماند. در طولِ درمان از خوردنِ گریپفروت و آبِ آن خودداری کنید، زیرا میتواند غلظتِ دارو را در خون بهطورِ غیرمنتظره بالا ببرد. تعداد و مدتِ دقیقِ مصرف را فقط پزشکِ معالج بر اساسِ نسخه تعیین میکند؛ بدونِ مشورت با او، مصرفِ دارو را قطع یا کم نکنید، چون وقفه در ادامهٔ درمانِ سرطان میتواند به کنترلِ بیماری آسیب بزند. اگر نوبتی از دارو را فراموش کردید، دربارهٔ نحوهٔ جبرانِ آن از پزشک یا داروسازِ خود بپرسید.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به کریزوتینیب یا اجزای کپسول را به پزشک بگویید.
- سابقهٔ بیماریِ کبدی یا هرگونه نتیجهٔ غیرطبیعی در آزمایشهای کبدی را اطلاع دهید.
- مشکلاتِ ریوی یا تنفسی (مانند سابقهٔ التهابِ ریه) و نیز مشکلاتِ قلبی مانندِ ضربانِ آهسته یا بینظمیِ ریتمِ قلب را پیش از شروعِ درمان بگویید.
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفیتان را به پزشک نشان دهید.
- اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از شروعِ دارو حتماً با پزشک در میان بگذارید.
عوارض احتمالی
- اختلالاتِ خفیفِ بینایی، مانندِ تارشدنِ دید یا دیدنِ نور و لکههای شناور
- تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست
- ورمِ خفیفِ دستها یا پاها
- خستگی و کاهشِ اشتها
- تغییرِ موقتِ حسِ چشایی (نامعمولشدنِ مزهٔ غذا)
- نشانههایِ آسیبِ کبدی مانندِ زردیِ پوست یا چشم، ادرارِ تیره یا خستگیِ غیرعادی و شدید — در صورتِ بروز، در اسرعوقت به پزشک مراجعه کنید تا عملکردِ کبدتان بررسی شود.
- تنگیِ نفسِ ناگهانی یا روبهتشدید، سرفهٔ جدید یا تب — اینها میتوانند نشانهٔ التهابِ جدیِ ریه باشند؛ در صورتِ تنگیِ نفسِ شدید با اورژانس تماس بگیرید، در غیرِاینصورت همان روز پزشک را در جریان بگذارید.
- سرگیجهٔ شدید، غش یا ضربانِ نامنظم و آهستهٔ قلب — اگر دچارِ غش شدید با اورژانس تماس بگیرید؛ در غیرِاینصورت هرچه زودتر با پزشک مشورت کنید.
- افتِ ناگهانی یا قابلِتوجهِ بینایی — همان روز به پزشک یا چشمپزشک مراجعه کنید.
- نشانههایِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ تورمِ صورت، لب یا گلو و دشواری در تنفس — بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
کریزوتینیب با موادِ متعددی تداخل دارد. گریپفروت و آبِ آن، همراه با برخی داروهای ضدقارچ، آنتیبیوتیکهای خاص یا برخی داروهای ضدویروسی میتوانند غلظتِ این دارو را در خون بالا ببرند و خطرِ عوارض را افزایش دهند؛ در مقابل، برخی داروهای ضدتشنج و گیاهِ گلراعی (که گاهی بهعنوانِ مکملِ گیاهی مصرف میشود) میتوانند اثرِ آن را کاهش دهند. کریزوتینیب همچنین میتواند غلظتِ برخی داروهای دیگر، از جمله بعضی از داروهای کاهشدهندهٔ چربیِ خون (استاتینها) و برخی آرامبخشها، را در بدن بالا ببرد. مصرفِ همزمان با داروهایی که ریتمِ قلب را تحتِ تأثیر قرار میدهند یا ضربانِ قلب را کند میکنند نیز نیازمندِ احتیاطِ ویژه است. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروسازِ خود بگویید تا هرگونه تداخلِ احتمالی بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بر اساسِ شواهدِ موجود، کریزوتینیب میتواند برای جنین آسیبزا باشد و مصرفِ آن در دورانِ بارداری توصیه نمیشود؛ به همین دلیل هم زنان و هم مردانی که این دارو را مصرف میکنند باید در طولِ درمان و مدتی پس از پایانِ آن از روشِ پیشگیریِ مطمئن از بارداری استفاده کنند. دربارهٔ شیردهی نیز اطلاعاتِ کافی برای اطمینان از بیخطر بودنِ آن در دسترس نیست، بنابراین شیردهی در طولِ درمان و مدتی پس از آن معمولاً توصیه نمیشود. تصمیمِ نهایی دربارهٔ بارداری، پیشگیری از آن یا شیردهی را حتماً با پزشکِ متخصص در میان بگذارید.
نگهداری
کریزوتینیب را در دمای اتاق (معمولاً زیرِ ۳۰ درجهٔ سلسیوس) و دور از رطوبت، نورِ مستقیم و گرمای زیاد نگهداری کنید. کپسولها را در بستهٔ اصلیِ خود و دور از دسترسِ کودکان قرار دهید. پیش از هر بار مصرف، تاریخِ انقضایِ درجشده روی بسته را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافه را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در سطلِ زبالهٔ خانگیِ معمولی.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 250 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا پیش از شروعِ کریزوتینیب باید آزمایشِ ژنتیکی انجام دهم؟
۰۲چرا گاهی نور یا لکههایی در دیدم میبینم؟
۰۳آیا خوردنِ گریپفروت در طولِ درمان مشکلی دارد؟
۰۴چرا باید مرتب آزمایشِ کبد و نوارِ قلب انجام دهم؟
۰۵آیا کریزوتینیب سرطان را کاملاً درمان میکند؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۴ سازنده، در گروه L01XE16. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.