کاربامازپین
کاربامازپین دارویی از گروه ضدتشنجها (ضدصرع) است که با تثبیت غشای سلولهای عصبی و کاهش فعالیت الکتریکی بیشازحد در مغز از تشنج جلوگیری میکند و در تسکین درد عصب سهقلو و کنترل نوسانات خلقی اختلال دوقطبی نیز به کار میرود.
بیشترین کاربرد آن کنترل انواعی از تشنجهای صرعی، تسکین دردهای شدید نورالژی عصب سهقلو (درد شدید عصب صورت) و کنترل دورههای شیدایی (مانیا) در اختلال دوقطبی است.
این دارو در هفتههای نخست درمان معمولاً نیازمند آزمایشهای دورهای خون و گاه تنظیم دوز است و هرگز نباید ناگهانی و بدون نظر پزشک قطع شود، چون خطر بازگشت یا تشدید تشنج را افزایش میدهد.
اگر بثورات پوستی، تب، زخم دهان، کبودی یا خونریزی غیرعادی، زردی پوست یا چشم، یا نشانههای آلرژی شدید مشاهده کردید، فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید. همچنین پیش از قطع مصرف یا تغییر روش پیشگیری از بارداری، حتماً با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
کاربامازپین (Carbamazepine) دارویی خوراکی از خانوادهٔ ضدتشنجهای کربوکسامیدی است که در ایران با نامهای تجاری گوناگونی از جمله تگرتول عرضه میشود. این دارو با مسدودکردن کانالهای سدیمی وابسته به ولتاژ در غشای سلولهای عصبی، از فعالیت الکتریکی سریع و مکرر آنها جلوگیری میکند و به این ترتیب فعالیت بیشازحد و نامنظم مغز را که زمینهساز تشنج است کاهش میدهد. همین اثر تثبیتکنندهٔ غشای عصبی سبب میشود کاربامازپین در تسکین دردهای شدید نورالژی عصب سهقلو و نیز کنترل نوسانات خلقی در اختلال دوقطبی مؤثر باشد. بدن پس از چند هفته مصرف، این دارو را سریعتر متابولیزه میکند؛ به همین دلیل پزشک معمولاً در هفتههای نخست درمان، با آزمایش خون و بررسی بالینی، دوز را تنظیم میکند. هدف اصلی درمان، کنترل بهتر تشنج، کاهش درد عصبی یا پایدارسازی خلق است، همیشه زیر نظر و با تجویز پزشک.
موارد مصرف
- کنترل تشنجهای موضعی (فوکال)، بهتنهایی یا همراه با سایر داروهای ضدتشنج
- کنترل تشنجهای تونیک-کلونیک عمومی
- تسکین دردهای شدید و ناگهانی نورالژی عصب سهقلو (درد شدید عصب صورت)
- کنترل دورههای حاد شیدایی (مانیا) و دورههای مختلط در اختلال دوقطبی
- پیشگیری از عود دورههای خلقی در برخی بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی، طبق تشخیص پزشک
روش مصرف
کاربامازپین را معمولاً همراه غذا مصرف میکنند تا احتمال ناراحتی معده کمتر شود؛ قرصها را با آب کافی و بدون خردکردن یا جویدن میل کنید، مگر پزشک یا داروساز دستور دیگری داده باشد. اگر از سوسپانسیون استفاده میکنید، پیش از هر بار مصرف آن را خوب تکان دهید و با پیمانهٔ اندازهگیری مخصوص، نه قاشق خانگی، مصرف کنید. بدن بسیاری از افراد در هفتههای نخست درمان، این دارو را سریعتر متابولیزه میکند؛ به همین دلیل پزشک ممکن است طی این دوره با آزمایش خون، دوز را تنظیم کند و این روند کاملاً طبیعی است. بهتر است نوبتهای مصرف در ساعتهای ثابت و منظم هر روز انجام شود تا سطح دارو در خون یکنواخت بماند؛ اگر نوبتی فراموش شد، بدون هماهنگی با داروساز یا پزشک دو دوز را با هم مصرف نکنید. نکتهٔ بسیار مهم این است که کاربامازپین، بهویژه در بیماران مبتلا به صرع، هرگز نباید ناگهانی و بدون نظر پزشک قطع شود، چون این کار خطر بازگشت یا تشدید تشنج و در بیماران دوقطبی، بازگشت نوسانات خلقی را افزایش میدهد؛ هرگونه تغییر یا پایان درمان باید تدریجی و با راهنمایی پزشک انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تشنجهای موضعی (فوکال)، بهتنهایی یا همراه سایر داروهای ضدتشنج
درمان معمولاً طولانیمدت است و قطع ناگهانی میتواند تشنج را تشدید کند. سوسپانسیون را پیش از مصرف تکان دهید و قرص آهستهرهش را نجوید یا خرد نکنید.
تشنجهای تونیکـکلونیک عمومی
برای تشنجهای غیبت یا میوکلونیک مناسب نیست و ممکن است آنها را تشدید کند؛ قطع ناگهانی ممنوع است.
درد حملهای شدید عصب سهقلو
پس از کنترل درد، دوز به کمترین مقدار مؤثر کاهش یابد و هر ۳ ماه امکان کاهش تدریجی یا قطع درمان بررسی شود.
دورهٔ حاد شیدایی و دورهٔ مختلط در اختلال دوقطبی
پس از کنترل دورهٔ حاد، نیاز به ادامهٔ درمان یا تبدیل به درمان نگهدارنده باید ارزیابی شود.
پیشگیری از عود دورههای خلقی در اختلال دوقطبی
درمان نگهدارنده معمولاً طولانیمدت است؛ قطع ناگهانی میتواند خطر عود علائم یا تشنج را افزایش دهد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به کاربامازپین، داروهای ضدافسردگی سهحلقهای یا سایر اجزای این دارو حساسیت داشتهاید، به پزشک اطلاع دهید؛ کاربامازپین از نظر ساختاری به این گروه از داروها شباهت دارد.
- سابقهٔ مشکلات خونی مانند کمخونی، کاهش گلبولهای سفید یا سرکوب مغز استخوان را با پزشک در میان بگذارید، چون ممکن است پیش و حین درمان نیاز به آزمایش و پایش خون باشد.
- بیماری کبدی، مشکلات هدایت الکتریکی قلب (بلوک قلبی) یا سابقهٔ فشار بالای چشم (گلوکوم) را با پزشک در میان بگذارید.
- اگر از قرص یا سایر روشهای هورمونی پیشگیری از بارداری استفاده میکنید، حتماً به پزشک اطلاع دهید، چون کاربامازپین میتواند اثر آنها را کم کند.
- فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفیتان، بهویژه سایر داروهای ضدتشنج، وارفارین و داروهای ضدافسردگی یا ضدروانپریشی، را با پزشک در میان بگذارید.
- در صورت بارداری، قصد بارداری یا شیردهی، پیش از مصرف و بدون قطع خودسرانهٔ دارو، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- سرگیجه
- خوابآلودگی
- تهوع خفیف یا ناراحتی معده
- تاری دید یا دوبینی، بهویژه در ابتدای درمان یا افزایش دوز
- مشکل در هماهنگی حرکتی یا احساس عدم تعادل
- سردرد
- بثورات گستردهٔ پوستی، تاول، پوستهپوستهشدن پوست یا زخم در دهان، بهویژه در هفتههای نخست درمان؛ این میتواند نشانهٔ یک واکنش دارویی خطرناک باشد، مصرف را قطع کنید و فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
- تب، گلودرد مداوم، زخم دهان، کبودی یا خونریزی غیرعادی، یا خستگی شدید و ناگهانی که میتواند نشانهٔ اثر نادر این دارو بر تولید سلولهای خونی باشد؛ در این حالت سریع به پزشک مراجعه کنید.
- زردی پوست یا چشم، ادرار تیره، درد شکم یا خستگی شدید که میتواند نشانهٔ مشکل کبدی باشد؛ به پزشک اطلاع دهید.
- سردرد شدید، گیجی، ضعف عضلانی یا تهوع که میتواند نشانهٔ افت سدیم خون باشد؛ این را با پزشک در میان بگذارید.
- تورم صورت، لب یا گلو و دشواری در تنفس که نشانهٔ یک واکنش آلرژیک شدید است؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- تغییرات خلقی نگرانکننده مانند افسردگی شدید یا افکار آسیب به خود؛ هرچه زودتر با پزشک تماس بگیرید و اگر این افکار فوری یا جدی بودند، بیدرنگ به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
کاربامازپین یکی از قویترین داروهای القاکنندهٔ آنزیمهای کبدی است و به همین دلیل تداخلهای دارویی فراوانی دارد. این دارو اثر قرصها و سایر روشهای هورمونی پیشگیری از بارداری را کم میکند و خطر بارداری ناخواسته را بالا میبرد؛ همچنین اثر وارفارین، برخی داروهای سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی (مانند سیکلوسپورین)، کورتیکواستروئیدها و برخی دیگر از داروهای ضدتشنج را کاهش میدهد. در مقابل، داروهایی مانند برخی آنتیبیوتیکهای ماکرولیدی (اریترومایسین، کلاریترومایسین)، داروهای ضدقارچ آزولی، برخی داروهای ضدافسردگی و آب گریپفروت میتوانند سطح خونی کاربامازپین را بالا ببرند و خطر مسمومیت (مانند سرگیجه و دوبینی) را افزایش دهند. مصرف همزمان با داروهای ضدافسردگی مهارکنندهٔ مونوآمیناکسیداز (MAOI) ممنوع است. الکل نیز میتواند اثرات خوابآلودگی این دارو را تشدید کند. به همین دلیل، فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
کاربامازپین در بارداری با افزایش اندک خطر برخی ناهنجاریهای مادرزادی، بهویژه نقص لولهٔ عصبی، همراه است؛ با این حال در بیمارانی که برای کنترل تشنج یا اختلال دوقطبی از آن استفاده میکنند، خطر قطع ناگهانی دارو و بازگشت تشنج یا نوسانات شدید خلقی معمولاً جدیتر از خطرهای دارو در نظر گرفته میشود. به همین دلیل هرگونه تصمیم دربارهٔ شروع، ادامه، تغییر یا قطع درمان در بارداری، و نیز بررسی نیاز به مکمل اسیدفولیک پیش از بارداری، باید فقط با پزشک متخصص گرفته شود. کاربامازپین مقدار کمی وارد شیر مادر میشود؛ بسیاری از منابع آن را در دوران شیردهی با پایش نوزاد از نظر خوابآلودگی یا مشکل در تغذیه قابل قبول میدانند، اما این مصرف نیز باید زیر نظر پزشک باشد.
نگهداری
کاربامازپین را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور مستقیم و گرمای زیاد نگهداری کنید. قرصها یا سوسپانسیون را در بستهٔ اصلی و دور از دید و دسترس کودکان نگه دارید. پیش از هر مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا اضافی را خودسرانه در اختیار دیگران نگذارید؛ آن را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در سطل زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 200 mg |
| قرص | 400 mg |
| قرص آهستهرهش | 400 mg |
| قرص آهستهرهش | 200 mg |
| قرص آهستهرهش | 100 mg / 5mL |
| سوسپانسیون | 100 mg / 5mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۷ برند از ۲۷ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا پزشک ممکن است طی چند هفتهٔ اول مصرف کاربامازپین، دوز را تغییر دهد؟
۰۲آیا کاربامازپین با قرصهای ضدبارداری تداخل دارد؟
۰۳آیا میتوان مصرف کاربامازپین را ناگهان قطع کرد؟
۰۴چرا در ابتدای درمان یا افزایش دوز کاربامازپین، دوبینی یا سرگیجه پیش میآید؟
۰۵چرا پزشک برای مصرف کاربامازپین آزمایش خون دورهای درخواست میکند؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۷ برند از ۲۷ سازنده، در گروه N03AF01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.