ب ث ژ
ب ث ژ نوعی باکتریِ زندهٔ ضعیفشده است که در اصل پایهٔ واکسنِ سل بوده، اما در این کاربرد بهصورتِ محلولی درونِ مثانه ریخته میشود تا سیستمِ ایمنیِ بدن را علیهِ سلولهای سرطانیِ مثانه فعال کند.
بیشترین کاربردِ آن درمانِ سرطانِ سطحیِ مثانه (شاملِ کارسینومای درجا) و کاهشِ احتمالِ بازگشتِ آن پس از عملِ برداشتنِ تومور از طریقِ مجرا است.
چون ب ث ژ یک میکروبِ زندهٔ ضعیفشده است، باید فقط توسطِ پزشک یا پرستارِ آموزشدیده و در محیطِ درمانی تزریق شود؛ در افرادی با سیستمِ ایمنیِ ضعیف یا در دورانِ بارداری مصرف نمیشود.
اگر پس از تزریق دچارِ تبِ شدید و ادامهدار، لرزِ شدید یا خونریزیِ زیادِ ادراری شدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ برایِ نگرانیهای خفیفتر نیز با پزشکِ معالجِ خود تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ب ث ژ (Bacillus Calmette-Guérin) نوعی باکتریِ زنده و ضعیفشده از خانوادهٔ مایکوباکتریومِ گاوی است که سالها پیش برایِ ساختِ واکسنِ سل تولید شد. در کاربردِ داخلمثانهای، همین باکتری از طریقِ یک سوندِ ادراری به داخلِ مثانه ریخته میشود و به دیوارهٔ مثانه میچسبد. این کار یک واکنشِ ایمنیِ موضعی و کنترلشده در دیوارهٔ مثانه ایجاد میکند که سلولهای ایمنیِ بدن را برایِ شناسایی و از بین بردنِ سلولهای سرطانیِ باقیمانده فرا میخواند. هدفِ اصلی، کاهشِ احتمالِ بازگشت یا پیشرفتِ سرطانِ سطحیِ مثانه پس از جراحیِ برداشتنِ تومور است. این درمان یک نوعِ ایمونوتراپی محسوب میشود، نه شیمیدرمانیِ معمول.
موارد مصرف
- درمانِ کارسینومای درجایِ مثانه (نوعی سرطانِ زودرس و سطحی)
- پیشگیری از بازگشتِ سرطانِ سطحیِ مثانه پس از عملِ برداشتنِ تومور از راهِ مجرا
- کاهشِ خطرِ پیشرفتِ سرطانِ سطحیِ مثانه به مراحلِ عمیقتر و مهاجمتر
- درمانِ نگهدارنده برایِ کاهشِ احتمالِ بازگشتِ درازمدتِ تومورهایِ پرخطرِ مثانه
روش مصرف
ب ث ژ هرگز توسطِ خودِ فرد مصرف نمیشود؛ این محلول را پزشک یا پرستار، از طریقِ یک سوندِ نازک، مستقیماً به داخلِ مثانه میرساند و برنامهٔ زمانیِ جلسات (شاملِ دورهٔ آغازین و در صورتِ نیاز دورهٔ نگهدارنده) را پزشکِ متخصصِ اورولوژی بر اساسِ وضعیتِ هر بیمار مشخص میکند. معمولاً از فرد خواسته میشود پیش از جلسه مایعاتِ کمتری بنوشد و محلول را برایِ مدتِ مشخصی که تیمِ درمانی میگوید در مثانه نگه دارد، سپس طبقِ راهنماییِ آنها ادرار کند. تا حدودِ یک شبانهروز پس از هر جلسه بهتر است هنگامِ ادرار کردن نشسته بنشینید، دستهای خود را پس از دستشویی رفتن کاملاً بشویید و طبقِ توصیهٔ پزشک، توالت را با محلولِ ضدعفونیکننده تمیز کنید؛ این کار از انتقالِ احتمالیِ باکتریِ زنده به دیگران جلوگیری میکند. هیچگاه بدونِ هماهنگی با پزشک، جلسهای را به تأخیر نیندازید یا درمان را زودتر از موعد قطع نکنید، مگر آنکه خودِ پزشک بهدلیلِ بروزِ عارضهای این کار را صلاح بداند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
درمان کارسینومای درجای مثانه
دارو حدود ۲ ساعت در مثانه نگه داشته شود. در صورت تب، بدحالی یا علائم شدید ادراری، نوبت بعدی تا ارزیابی پزشک انجام نشود.
پیشگیری از بازگشت سرطان سطحی مثانه پس از برداشتن تومور از راه مجرا
درمان معمولاً ۷ تا ۱۴ روز پس از عمل و پس از رفع خونریزی واضح و عفونت ادراری آغاز میشود.
کاهش خطر پیشرفت سرطان سطحی مثانه به مراحل عمیقتر و مهاجمتر
این برنامه برای تومورهای پرخطر است و ادامه هر دوره به پاسخ درمانی و نبود عوارض مهم بستگی دارد.
درمان نگهدارنده برای کاهش احتمال بازگشت درازمدت تومورهای پرخطر مثانه
درمان نگهدارنده پس از پاسخ مناسب به دوره القایی انجام میشود و در صورت عفونت ادراری، خونریزی واضح یا بیماری تبدار باید به تعویق بیفتد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر سابقهٔ بیماریِ سل (فعال یا در گذشته) دارید، حتماً به پزشک بگویید.
- اگر سیستمِ ایمنیِ ضعیف دارید (مثلِ اچآیوی، شیمیدرمانی، مصرفِ داروهایِ سرکوبکنندهٔ ایمنی یا کورتون) یا سابقهٔ نقصِ ایمنیِ مادرزادی دارید، پیش از شروعِ درمان با پزشک در میان بگذارید.
- اگر باردار هستید، احتمالِ بارداری میدهید یا شیر میدهید، پیش از هر جلسه به پزشک اطلاع دهید.
- اگر بهتازگی عملِ مثانه یا سوندگذاریِ آسیبزا داشتهاید، یا خونریزیِ آشکارِ ادراری و علائمِ عفونتِ ادراری دارید، پزشک ممکن است جلسه را به تعویق بیندازد.
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و هر واکنشِ آلرژیکِ قبلی، بهویژه واکنشِ شدید به جلسههایِ قبلیِ ب ث ژ را با پزشک در میان بگذارید.
عوارض احتمالی
- سوزش یا ناراحتی هنگامِ ادرار کردن
- افزایشِ دفعاتِ ادرار کردن و احساسِ فوریت برایِ دستشویی رفتن
- تبِ خفیف و گذرا، معمولاً در یکیدو روزِ اولِ پس از هر جلسه
- احساسِ خستگی یا کسالتِ خفیفِ شبیهِ سرماخوردگی
- کمی خون در ادرار
- دردِ خفیفِ مثانه یا اسپاسمِ مثانه
- تبِ بالا که ادامه پیدا میکند یا با لرزِ شدید همراه است میتواند نشانهٔ گسترشِ عفونت در بدن باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- علائمِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ ورمِ صورت یا گلو، کهیرِ گسترده یا مشکل در نفسکشیدن؛ با اورژانس تماس بگیرید.
- خونریزیِ شدید و ادامهدارِ ادراری یا ناتوانی در ادرار کردن؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- دردِ مفاصل، ورمِ مفاصل یا قرمزیِ چشم که پس از درمان ظاهر میشود میتواند نشانهٔ واکنشِ ایمنیِ گستردهتر باشد؛ در اسرعوقت به پزشک اطلاع دهید.
- خستگیِ شدید و غیرمعمول، افتِ فشارِ خون یا گیجیِ شدید پس از تزریق میتواند نشانهٔ عفونتِ گستردهٔ بدن، یک وضعیتِ جدی، باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
چون ب ث ژ یک میکروبِ زنده است، مصرفِ همزمانِ برخی آنتیبیوتیکها، بهویژه داروهایِ ضدِ سل و برخی آنتیبیوتیکهایِ وسیعالطیف مانندِ فلوروکینولونها، میتواند اثرِ آن را کم کند؛ به همین دلیل این داروها معمولاً فقط در صورتِ لزومِ درمانِ یک عفونتِ مشخص و با هماهنگیِ پزشک تجویز میشوند. داروها و درمانهایِ سرکوبکنندهٔ سیستمِ ایمنی، مانندِ کورتونها یا داروهایِ شیمیدرمانی، نیز میتوانند اثربخشیِ ب ث ژ را کم کنند و خطرِ عفونت را بالا ببرند. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت، بهویژه هر آنتیبیوتیک یا داروی سرکوبکنندهٔ ایمنی، را حتماً به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
ب ث ژ از دستهٔ فرآوردههایِ زنده است و بههمین دلیل در دورانِ بارداری تجویز نمیشود، چون احتیاط ایجاب میکند از هر خطرِ نظریِ آن برایِ جنین پرهیز شود؛ پیشگیری از بارداری در طولِ دورهٔ درمان معمولاً توصیه میشود. دربارهٔ دورانِ شیردهی نیز اطلاعاتِ محدودی وجود دارد، پس تصمیمِ نهایی دربارهٔ ادامه یا قطعِ آن باید با نظرِ مستقیمِ پزشک و با در نظر گرفتنِ وضعیتِ بالینیِ فرد گرفته شود.
نگهداری
از آنجا که ب ث ژ یک فرآوردهٔ زیستیِ زنده است، معمولاً در محیطِ درمانی و توسطِ کادرِ پزشکی نگهداری و آمادهسازی میشود؛ اگر ویال یا محلولی موقتاً در اختیارِ شما قرار گرفت، آن را طبقِ راهنماییِ داروساز در یخچال و دور از نور نگه دارید، هرگز نگذارید یخ بزند، پیش از تاریخِ انقضایِ رویِ بستهبندی از آن استفاده کنید و همیشه آن را دور از دسترسِ کودکان نگه دارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ب ث ژ همان واکسنِ سل است که در بچگی تزریق میشود؟
۰۲چرا باید بعد از هر جلسه، دستشویی رفتنم را با احتیاطِ خاصی انجام دهم؟
۰۳آیا درمان با ب ث ژ میتواند بر نتیجهٔ آزمایشِ پوستیِ سل تأثیر بگذارد؟
۰۴چرا بعد از تزریق احساسِ تب یا کسالتِ خفیف میکنم؟
۰۵آیا در طولِ دورهٔ درمان با ب ث ژ محدودیتی برایِ رابطهٔ جنسی وجود دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳ برند از ۱ سازنده، در گروه J07AN. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.