اتانول ۹۶٪
اتانول ۹۶٪ که در داروخانهها بیشتر با نام «الکل طبی» شناخته میشود، محلول ضدعفونیکننده (آنتیسپتیک) موضعی با غلظت بالای الکل اتیلیک است. هدف اصلی آن از بین بردن سریع میکروبهای سطحی روی پوست، وسایل و سطوح است، نه درمان بیماری از راه خوراکی یا تزریقی.
بیشتر برای ضدعفونیکردن پوست پیش از تزریق، نمونهگیری خون یا سرمگیری، و نیز گندزدایی وسایل و سطوح پزشکی و خانگی به کار میرود.
این محلول فقط برای مصرف بیرونی روی پوست سالم است و هرگز نباید نوشیده شود یا روی زخم باز، چشم و غشاهای مخاطی به کار رود. چون بخار آن بهشدت قابلاشتعال است، همیشه باید دور از شعله، جرقه و حرارت نگهداری و مصرف شود.
اگر پس از تماس با پوست دچار قرمزی شدید یا سوزش غیرعادی شدید، یا این محلول بهاشتباه بلعیده شد یا وارد چشم شد، با پزشک یا داروساز مشورت کنید یا با اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اتانول ۹۶٪ که در داروخانههای ایران بیشتر با نامهای «الکل طبی» یا «الکل اتیلیک» شناخته میشود، محلولی با غلظت بالای الکل اتیلیک است و در گروه ضدعفونیکنندهها و گندزداهای موضعی (Topical Antiseptics) قرار میگیرد. این ماده با از هم گسستن دیوارهٔ سلولی و غیرفعالکردن پروتئینهای میکروبها، در عرض چند ثانیه بخش بزرگی از باکتریها و برخی ویروسها را روی سطوح و پوست از بین میبرد. کاربرد اصلی آن ضدعفونیکردن پوست پیش از تزریق یا نمونهگیری خون و گندزدایی وسایل و سطوح در منزل و مراکز درمانی است. برخلاف بیشتر داروها، این فرآورده خوراکی یا تزریقی نیست و تنها بهصورت موضعی و بهداشتی روی پوست سالم یا سطوح به کار میرود.
موارد مصرف
- ضدعفونیکردن پوست پیش از تزریق، سرمگیری یا نمونهگیری خون
- گندزدایی وسایل پزشکی مانند ترمومتر، قیچی و پنس
- ضدعفونیکردن سطوح و وسایل در منزل، مطب و مراکز درمانی
- پاکسازی پوست اطراف محل پانسمان (نه روی زخم باز)
- تهیهٔ برخی محلولهای ضدعفونیکنندهٔ دست بر پایهٔ الکل
روش مصرف
این محلول فقط برای مصرف بیرونی است و هرگز نباید نوشیده شود. برای ضدعفونیکردن پوست، مقدار کمی از آن را با یک تکه پنبه یا گاز روی ناحیهٔ موردنظر بمالید و بگذارید خودبهخود خشک شود؛ چون بخار آن بهشدت قابلاشتعال است، حتماً در فضایی با تهویهٔ مناسب و دور از هر شعله، جرقه یا وسیلهٔ برقی داغ استفاده کنید. از تماس مستقیم با زخم باز، چشم، داخل بینی یا دهان و سایر غشاهای مخاطی خودداری کنید، چون میتواند بافت را بسوزاند و سوزش شدیدی ایجاد کند. برای گندزدایی وسایل و سطوح نیز دستورالعمل روی بستهبندی یا توصیهٔ داروساز را دنبال کنید و پس از هر بار مصرف، در ظرف را بلافاصله محکم ببندید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
ضدعفونی پوست پیش از تزریق، سرمگیری یا نمونهگیری خون
روی زخم باز، مخاط یا چشم استفاده نشود. محل باید پیش از ورود سوزن کاملاً خشک باشد و فرآورده از شعله دور نگه داشته شود.
گندزدایی وسایل پزشکی مانند دماسنج، قیچی و پنس
برای وسایل کوچک و سازگار با الکل مناسب است؛ استریلسازی کامل یا از بین بردن اسپورها را تضمین نمیکند و ممکن است به برخی پلاستیکها و لاستیکها آسیب بزند.
ضدعفونی سطوح و وسایل در منزل، مطب و مراکز درمانی
برای سطوح بزرگ مناسب نیست، چون سریع تبخیر میشود؛ روی مواد ناسازگار استفاده نشود و از شعله و منابع گرما دور نگه داشته شود.
پاکسازی پوست اطراف محل پانسمان
روی زخم باز، بافت آسیبدیده، مخاط یا زیر پانسمان بسته استفاده نشود؛ در صورت سوزش یا قرمزی، مصرف را قطع کنید.
تهیهٔ محلولهای ضدعفونیکنندهٔ دست بر پایهٔ الکل
محلول ۹۶ درصد را بدون رقیقسازی و فرمول مناسب مستقیماً روی دست مصرف نکنید. در صورت کثیفی واضح یا چربی دستها، شستوشو با آب و صابون ترجیح دارد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به الکل یا هر یک از اجزای این محلول واکنش حساسیتی نشان دادهاید، پیش از استفاده به داروساز بگویید.
- اگر پوست حساس، اگزما یا هر بیماری پوستی زمینهای دارید، پیش از استفادهٔ مکرر با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
- روی پوست آسیبدیده، ترکخورده، سوخته یا زخم باز از این محلول استفاده نکنید.
- اگر همزمان از سایر محلولها یا پمادهای ضدعفونیکننده روی همان ناحیه استفاده میکنید، به داروساز اطلاع دهید.
- برای نوزادان و کودکان خردسال با احتیاط بیشتر و تنها طبق توصیهٔ پزشک استفاده شود، چون جذب پوستی آنها بیشتر است.
- آن را دور از دسترس کودکان و در فاصلهٔ ایمن از هرگونه شعله، جرقه یا منبع حرارت نگه دارید.
عوارض احتمالی
- سوزش یا گزگز خفیف و گذرا هنگام مالیدن روی پوست، بهویژه پوست خراشخورده
- خشکی و کشیدگی پوست در صورت استفادهٔ مکرر
- قرمزی خفیف و موقت در محل مصرف
- احساس خنکی گذرا بلافاصله پس از استعمال
- واکنش آلرژیک شدید مانند کهیر گسترده، تورم صورت یا لبها و تنگی نفس (نادر) — در صورت بروز، فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- سوختگی شیمیایی، تاول یا پوستهپوستهشدن شدید پوست، بهویژه در تماس طولانی یا زیر پانسمان بسته — مصرف را قطع کنید و به پزشک مراجعه کنید
- ورود محلول به چشم همراه با سوزش و قرمزی شدید — چشم را فوراً با آب فراوان بشویید و به پزشک مراجعه کنید
- علائم مسمومیت مانند خوابآلودگی غیرعادی، گیجی یا تنفس ضعیف پس از بلعیدن تصادفی یا جذب گستردهٔ پوستی، بهویژه در نوزادان — با اورژانس تماس بگیرید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اتانول موضعی معمولاً تداخل دارویی جدی از راه پوست ایجاد نمیکند، اما بهتر است همزمان با سایر ضدعفونیکنندههای حاوی ید یا کلرهگزیدین روی یک ناحیه مخلوط نشود، مگر با توصیهٔ پزشک، چون ممکن است اثر گندزدایی تغییر کند یا پوست تحریک شود. در محیطهایی که از اکسیژن یا دستگاههای الکتروکوتر استفاده میشود، بخار الکل خطر آتشسوزی دارد و باید پیش از هر اقدام پزشکی کاملاً خشک شود. اگر بهاشتباه بلعیده شود، میتواند با داروهای آرامبخش، خوابآور یا سایر داروهای اثرگذار بر مغز و اعصاب تداخل ایجاد کند؛ در چنین شرایطی فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرف موضعی و محدود این محلول روی پوست سالم، در دوران بارداری و شیردهی، جذب سیستمیک قابلتوجهی ندارد و در حد ضدعفونیکردن نقطهای پوست معمولاً بیخطر در نظر گرفته میشود. با این حال بهتر است از کاربرد روی سطح وسیعی از بدن یا استفادهٔ مکرر و طولانیمدت خودداری شود، و مصرف خوراکی الکل در هر شکل، در این دوران بههیچوجه توصیه نمیشود. پیش از استفادهٔ منظم در دوران بارداری یا شیردهی، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
نگهداری
این محلول را در ظرف دربسته و در دمای اتاق، دور از نور مستقیم آفتاب نگهداری کنید. چون بسیار قابلاشتعال است، آن را بهکلی دور از شعله، جرقه، سیگار روشن و وسایل برقی داغ نگه دارید و در آشپزخانه یا نزدیک اجاق نگهداری نکنید. در ظرف را همیشه محکم ببندید تا الکل تبخیر نشود و آن را دور از دسترس کودکان قرار دهید. تاریخ انقضای درجشده روی بستهبندی را بررسی کنید و اگر رنگ یا بوی محلول غیرعادی به نظر رسید، از مصرف آن خودداری کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| محلول | 96 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۸ برند از ۲۹ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوان اتانول ۹۶٪ را مستقیم روی زخم باز ریخت؟
۰۲چرا گاهی اتانول ۹۶٪ را با آب رقیق میکنند؟
۰۳آیا مالیدن الکل روی بدن کودک برای پایینآوردن تب مناسب است؟
۰۴آیا اتانول ۹۶٪ برای ضدعفونی دست هم مناسب است؟
۰۵نگهداری الکل طبی در خانه چه خطری دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۸ برند از ۲۹ سازنده، در گروه V03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.