تیامین
تیامین یا ویتامین ب۱ یکی از ویتامینهای محلول در آب است که بدن برای تبدیل غذا به انرژی و برای عملکرد طبیعی اعصاب و قلب به آن نیاز دارد.
بیشتر برای پیشگیری یا جبران کمبود ویتامین ب۱ ناشی از تغذیهٔ نامناسب، مصرف زیاد و طولانیمدت الکل، بیماریهای گوارشی یا برخی شرایط خاص پزشکی تجویز میشود و به بهبود مشکلات عصبی و قلبیِ ناشی از این کمبود کمک میکند.
شکل خوراکی آن معمولاً بسیار بیخطر است، اما در شکل تزریقی، بهویژه تزریق وریدی، احتمال کم واکنش آلرژیک وجود دارد که باید زیر نظر پزشک یا پرستار انجام شود.
اگر نشانههای کمبود این ویتامین مانند گزگز و بیحسی دست و پا، ضعف عضلانی یا تنگینفس دارید، یا پس از تزریق آن دچار خارش، کهیر یا مشکل تنفسی شدید، حتماً با پزشک مشورت کنید یا به اورژانس مراجعه کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
تیامین (Thiamine) که در ایران بیشتر با نام ویتامین ب۱ شناخته میشود، یکی از ویتامینهای محلول در آب و از خانوادهٔ ویتامینهای ب است و به شکل قرص خوراکی و تزریقی (داخلعضلانی یا وریدی) در دسترس است. این ویتامین در بدن، به شکل فعال خود، نقش کوآنزیمی کلیدی در مسیرهای تولید انرژی از کربوهیدراتها و در عملکرد طبیعی سلولهای عصبی و عضلانی، از جمله عضلهٔ قلب، ایفا میکند. بدن انسان قادر به ساختن تیامین نیست و باید آن را از راه غذا یا مکمل دریافت کند؛ کمبود آن در طول زمان میتواند به اختلالهای عصبی و قلبیِ شناختهشدهای مانند بریبری بینجامد. هدف اصلی مصرف این دارو، پیشگیری یا جبران کمبود ویتامین ب۱ و کاهش عوارض ناشی از آن است. این مطلب جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین تشخیص یا تجویز پزشک نیست.
موارد مصرف
- پیشگیری و درمان کمبود ویتامین ب۱ ناشی از تغذیهٔ ناکافی یا سوءجذب رودهای
- درمان و پیشگیری از بریبری (Beriberi)، عارضهٔ شناختهشدهٔ کمبود شدید این ویتامین
- پیشگیری و درمان انسفالوپاتی ورنیکه (Wernicke)، بهویژه در افرادی با سابقهٔ مصرف زیاد و طولانیمدت الکل
- جبران کمبود این ویتامین در سوءتغذیه، بیماریهای گوارشی مزمن، دیالیز کلیوی، یا پس از جراحیهای کاهش وزن معده
- کمک به بهبود برخی مشکلات عصبی محیطی (نوروپاتی) مرتبط با کمبود این ویتامین
- مکملیاری در بارداری یا استفراغ شدید بارداری در صورت تشخیص کمبود، طبق نظر پزشک
روش مصرف
شکل خوراکی تیامین را میتوان همراه غذا یا بدون آن مصرف کرد، هرچند مصرف همراه غذا معمولاً ناراحتی خفیف معده را کمتر میکند. بهتر است هر روز در ساعتی مشخص مصرف شود تا نظم مصرف رعایت شود و نوبتی از قلم نیفتد. شکل تزریقی (داخلعضلانی یا وریدی) این دارو معمولاً فقط در مطب، درمانگاه یا بیمارستان و توسط پزشک یا پرستار تجویز و تزریق میشود، بهویژه در کمبود شدید یا زمانی که جذب خوراکی کافی نیست. اگر پزشک شما را برای مدتی مشخص تحت درمان با این ویتامین قرار داده، بدون هماهنگی با او مصرف را زودتر از موعد قطع نکنید، چون ممکن است کمبود دوباره بازگردد. مقدار دقیق، شکل دارویی و مدت مصرف را فقط پزشک یا داروساز، بر اساس شرایط شما و شدت کمبود، تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کمبود تیامین ناشی از تغذیهٔ ناکافی، سوءجذب رودهای، سوءتغذیه، بیماری گوارشی مزمن، دیالیز یا جراحی چاقی
قرص را میتوان با یا بدون غذا مصرف کرد؛ در دیالیز، نیاز به مکمل و مدت درمان بر پایهٔ ارزیابی تغذیهای و آزمایش تعیین میشود.
بریبری
نوع قلبی یا همراه با نارسایی قلبی اورژانسی است؛ تزریق وریدی باید آهسته و با آمادگی درمان حساسیت شدید انجام شود.
پیشگیری و درمان انسفالوپاتی ورنیکه، بهویژه در مصرف مزمن الکل
گیجی، اختلال تعادل یا حرکات غیرطبیعی چشم نیازمند درمان فوری است؛ تیامین باید پیش از گلوکز یا همزمان با آن داده شود.
نوروپاتی محیطی ناشی از کمبود تیامین
فقط در صورت ارتباط نوروپاتی با کمبود تیامین انتظار بهبود میرود؛ در نوروپاتی شدید یا پیشرونده، علتهای دیگر باید بررسی شوند.
کمبود تیامین در بارداری یا استفراغ شدید بارداری
برای تهوع معمول بارداری بدون تشخیص کمبود، درمان روتین نیست؛ محلولهای قندی و گلوکز پس از تجویز تیامین داده شوند.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به تیامین یا سایر ویتامینهای گروه ب واکنش حساسیتی داشتهاید، به پزشک بگویید.
- سابقهٔ بیماری کلیوی، بهویژه دیالیز، یا بیماری کبدی را با پزشک در میان بگذارید.
- اگر الکل مصرف میکنید یا سابقهٔ مصرف زیاد و طولانیمدت آن را دارید، این موضوع را با پزشک مطرح کنید، چون معمولاً نیاز بدن به این ویتامین در چنین شرایطی بیشتر میشود.
- فهرست کامل داروها، مکملها و ویتامینهای دیگری که مصرف میکنید را به پزشک یا داروساز نشان دهید.
- در صورت بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
- اگر قرار است شکل تزریقی این دارو را دریافت کنید، هر سابقهٔ واکنش آلرژیک به تزریق ویتامینها را پیش از تزریق با پزشک یا پرستار در میان بگذارید.
عوارض احتمالی
- ناراحتی خفیف معده در شکل خوراکی
- حالت تهوع خفیف
- در شکل تزریقی، درد یا قرمزی خفیف در محل تزریق
- بهندرت، احساس گرمی یا خارش خفیف پس از تزریق
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند کهیر گسترده، ورم صورت یا گلو، یا دشواری در تنفس، بهویژه پس از تزریق وریدی؛ در این حالت فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- سرگیجه، افت فشار خون یا ضعف شدید بلافاصله پس از تزریق؛ باید سریع به پزشک یا پرستار اطلاع داده شود.
- تشدید نشانههای عصبی مانند گیجی، اختلال تعادل یا مشکل در دید که میتواند نشانهٔ کمبود شدیدتر یا نیاز به بررسی فوریتر باشد؛ در این حالت به پزشک مراجعه کنید.
- بثورات پوستی گسترده یا تنگینفس در ساعات پس از تزریق؛ در صورت بروز به پزشک اطلاع دهید یا به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
تیامین در مقایسه با بسیاری از داروها تداخلهای خطرناک شناختهشدهٔ کمی دارد، اما چند نکته اهمیت دارد. مصرف زیاد و طولانیمدت الکل جذب و ذخیرهٔ این ویتامین در بدن را کاهش میدهد و نیاز بدن به آن را بیشتر میکند. برخی ادرارآورها (دیورتیکها)، بهویژه در مصرف طولانیمدت، میتوانند دفع تیامین از راه ادرار را افزایش دهند. در افرادی با کمبود شدید این ویتامین، مانند برخی بیماران با سابقهٔ مصرف زیاد الکل، تجویز محلولهای قندی وریدی پیش از جبران این ویتامین میتواند نشانههای عصبی را تشدید کند؛ به همین دلیل در محیط درمانی معمولاً ترتیب تجویز اینها اهمیت دارد. برای اطمینان از نبود تداخل با شرایط یا داروهای دیگرتان، فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در دوران بارداری، نیاز بدن به تیامین معمولاً بیشتر میشود و پزشکان گاهی برای پیشگیری یا درمان کمبود آن، بهویژه در استفراغ شدید بارداری، این ویتامین را تجویز میکنند؛ در مقادیر طبیعی و متعارف، این ویتامین جزو مکملهای شناختهشده و ایمن دوران بارداری بهشمار میرود. تیامین بهطور طبیعی در شیر مادر نیز وجود دارد و مصرف آن در حد نیاز روزانه در دوران شیردهی معمولاً بیخطر است. با این حال، هرگونه تصمیم دربارهٔ مصرف مکمل یا شکل تزریقی این ویتامین در بارداری و شیردهی را با پزشک خود در میان بگذارید.
نگهداری
قرصهای تیامین را در دمای اتاق و دور از رطوبت و نور مستقیم نگهداری کنید و در بستهٔ اصلی و دور از دسترس و دید کودکان نگه دارید. شکل تزریقی این دارو معمولاً در داروخانه یا مراکز درمانی نگهداری و تهیه میشود و نیازی نیست خودتان آن را در خانه ذخیره کنید. پیش از هر مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا آسیبدیده را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در زباله یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 100 mg |
| قرص | 300 mg |
| تزریقی | 100 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۲ برند از ۴۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا مصرف تیامین (ویتامین ب۱) نیاز به نسخهٔ پزشک دارد؟
۰۲چرا افرادی که الکل زیاد مصرف میکنند بیشتر به تیامین نیاز دارند؟
۰۳آیا مصرف زیاد تیامین خطرناک است؟
۰۴بریبری چیست و چه ربطی به تیامین دارد؟
۰۵آیا تزریق تیامین خطر خاصی دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۳۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۲ برند از ۴۶ سازنده، در گروه A11DA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.