تنکتپلاز
تنکتپلاز یک داروی حلکنندهٔ لخته است که با فعالکردن سامانهٔ طبیعی حل لخته، به بازشدن رگ بسته کمک میکند. این دارو فقط بهصورت تزریق وریدی و در شرایط اورژانسی بیمارستانی بهکار میرود.
برای درمان فوری سکتهٔ قلبی حاد با بالا رفتن قطعهٔ استی و برای برخی بزرگسالان دچار سکتهٔ مغزی ایسکمیک حاد استفاده میشود. زمان شروع علائم، تصویربرداری و خطر خونریزی در انتخاب بیمار تعیینکننده است.
خونریزی شدید، بهویژه خونریزی مغزی، مهمترین خطر تنکتپلاز است. خونریزی فعال، فشارخون کنترلنشده، برخی جراحیها یا آسیبهای اخیر و اختلالات انعقادی میتوانند مصرف آن را خطرناک کنند.
پیش از تزریق، سابقهٔ سکته یا خونریزی مغزی، ضربه یا جراحی اخیر، خونریزی، فشارخون بالا، بیماری کبد یا کلیه و مصرف داروهای رقیقکنندهٔ خون را اعلام کنید. سردرد ناگهانی شدید، ضعف یکطرفه، استفراغ خونی یا خونریزی بندنیامدنی پس از تزریق نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
تنکتپلاز از داروهای حلکنندهٔ لخته در گروه داروهای خون و خونسازی است و شکل تغییریافتهٔ فعالکنندهٔ طبیعی پلاسمینوژن بهشمار میرود. این دارو به فیبرینِ لخته متصل میشود و پلاسمینوژن را به پلاسمین تبدیل میکند؛ پلاسمین رشتههای نگهدارندهٔ لخته را میشکند. هدف آن کمک به بازگشت سریع جریان خون در قلب یا مغز است، اما چون میتواند خونریزی شدید ایجاد کند، فقط در بیمارستان و با پایش تخصصی تزریق میشود. متالایز یکی از نامهای تجاری تنکتپلاز است و فرآورده در شکل پودر برای تهیهٔ محلول تزریقی عرضه میشود.
موارد مصرف
- سکتهٔ قلبی حاد با بالا رفتن قطعهٔ استی، در بزرگسالان واجد شرایط
- سکتهٔ مغزی ایسکمیک حاد در بزرگسالان واجد شرایط، پس از رد خونریزی مغزی
- بازکردن سریع رگ بزرگ مغزی پیش از خارجکردن لخته با روش داخلرگی، در برخی بیماران منتخب
روش مصرف
تنکتپلاز داروی خوراکی نیست و در خانه مصرف نمیشود؛ کادر درمان آن را پس از آمادهسازی ویال بهصورت یک تزریق وریدی تکنوبتی میدهد. در سکتهٔ مغزی، پیش از تزریق با تصویربرداری مناسب خونریزی مغزی را رد میکنند و زمان شروع علائم را دقیق بررسی میکنند؛ در سکتهٔ قلبی نیز تیم قلب بر اساس وضعیت رگ و دسترسی به روشهای بازکردن رگ تصمیم میگیرد. مقدار و قدرت ویال بر اساس تشخیص و وزن بیمار تعیین میشود و نباید بیمار خودش بین ویالهای ۲۵ و ۵۰ میلیگرمی انتخاب کند. پس از تزریق، پایش فشارخون، وضعیت عصبی، ریتم قلب و محلهای خونریزی انجام میشود؛ تا اجازهٔ تیم درمان از تزریق عضلانی، ضربه و اقدامات غیرضروری تهاجمی پرهیز کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
سکتهٔ قلبی حاد همراه با بالا رفتن قطعهٔ استی
تکرار دوز انجام نمیشود؛ بهدلیل خطر خونریزی و اختلالات ریتم قلب، پایش بیمارستانی ضروری است.
سکتهٔ مغزی ایسکمیک حاد پس از رد خونریزی مغزی
تنها پس از ارزیابی دقیق خطر خونریزی و کنترل شرایط لازم، در مرکز مجهز به مراقبت از سکتهٔ مغزی استفاده شود.
انسداد رگ بزرگ مغزی پیش از خارجکردن لخته با روش داخلرگی
این درمان جایگزین خارجکردن لخته نیست و باید بدون تأخیر، پس از رد خونریزی مغزی و بررسی شرایط بیمار انجام شود.
پیش از مصرف بدانید
- هر نوع خونریزی فعال، خونمردگی غیرعادی، اختلال شناختهشدهٔ انعقاد یا کاهش پلاکت را بگویید.
- سابقهٔ خونریزی مغزی، سکتهٔ مغزی یا حملهٔ گذرای مغزی، آنوریسم یا ناهنجاری عروقی مغز و جراحی مغز یا نخاع را اطلاع دهید.
- جراحی بزرگ، نمونهبرداری، زایمان، ضربه، سوراخشدن رگهای بزرگ و خونریزی گوارشی یا ادراری اخیر اهمیت دارد.
- فشارخون بسیار بالا، بیماری شدید کبد یا کلیه، زخم فعال معده و روده و بیماریهای چشمیِ همراه با خونریزی باید بررسی شود.
- فهرست همهٔ داروها، بهویژه وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان، هپارین، آسپرین، کلوپیدوگرل، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی و مکملهای گیاهی را ارائه کنید.
- بارداری، شیردهی، سن بالا و هرگونه تصمیم برای درمان کودک را حتماً با تیم تخصصی در میان بگذارید؛ ایمنی دارو در کودکان بهخوبی تثبیت نشده است.
عوارض احتمالی
- کبودی یا خونمردگی پوست، بهویژه اطراف محلهای سوراخشدن رگ
- خونریزی سطحی از محل تزریق یا محل ورود سرنگ
- خوندماغ یا خونریزی لثه
- تهوع و استفراغ
- افت فشارخون یا احساس ضعف
- سردرد ناگهانی و شدید، خوابآلودگی غیرعادی، اختلال تکلم، تشنج، ضعف یا بیحسی یکطرفه یا کاهش سطح هوشیاری: احتمال خونریزی مغزی یا عارضهٔ عصبی مطرح است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- استفراغ خونی، مدفوع سیاه یا خونی، ادرار قرمز یا قهوهای، سرفهٔ خونی، خونریزی واژینال شدید یا خونریزی بندنیامدنی: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تورم لب، زبان یا گلو، تنگی نفس، خسخس، کهیر گسترده یا غش: احتمال واکنش آلرژیک شدید وجود دارد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- درد قفسهٔ سینهٔ جدید یا مداوم، تنگی نفس شدید، تپش قلب نامنظم یا غش: ممکن است نشانهٔ اختلال ریتم یا ادامهٔ مشکل قلبی باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
تنکتپلاز با غذا تداخل مهمی ندارد چون وریدی است، اما داروهایی که انعقاد یا عملکرد پلاکت را کم میکنند، مانند وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان، هپارین، آسپرین و کلوپیدوگرل، و نیز داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، خطر خونریزی را بالا میبرند. در سکتهٔ مغزی، شروع آسپرین، هپارین یا داروهای مشابه در ساعات نخست پس از تزریق فقط با تصمیم تیم درمان انجام میشود. برخی داروهای فشارخون از گروه مهارکنندهٔ آنزیم مبدل آنژیوتانسین، مانند انالاپریل و لیزینوپریل، ممکن است خطر تورم ناگهانی صورت، لب یا زبان را بیشتر کنند، بهویژه هنگام درمان سکتهٔ مغزی. محلولهای قندی نیز نباید در همان مسیر وریدی با تنکتپلاز مخلوط شوند. الکل در این وضعیت بهدلیل افزایش احتمال آسیب و خونریزی مناسب نیست. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادههای انسانی دربارهٔ تنکتپلاز در بارداری محدود است. سکتهٔ قلبی یا مغزی در بارداری خود یک وضعیت اورژانسی است و اگر درمان نجاتبخش لازم باشد، تصمیم با سنجش خطر خونریزی برای مادر و جنین گرفته میشود. مشخص نیست دارو وارد شیر میشود یا نه؛ پس از تزریق دربارهٔ ادامه یا توقف موقت شیردهی، بهویژه در شبانهروز نخست، از تیم درمان پیروی کنید.
نگهداری
ویال پودر را در جعبهٔ اصلی، دور از نور، در دمای کمتر از ۳۰ درجهٔ سانتیگراد و دور از دسترس کودکان نگه دارید و تاریخ انقضا و سلامت بسته را بررسی کنید. محلول آمادهشده برای مصرف فوری کادر درمان است و باقیمانده نباید نگهداری یا استفاده شود. اگر روی بستهٔ فرآورده شرایط متفاوتی نوشته شده است، همان دستور بسته ملاک است.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 50 mg |
| تزریقی برای محلول | 50 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱متالایز چیست؟
۰۲آیا تنکتپلاز همان داروی رقیقکنندهٔ خون است؟
۰۳آیا تنکتپلاز برای هر نوع سکتهٔ مغزی مناسب است؟
۰۴چرا پیش از تزریق تنکتپلاز تصویربرداری مغز انجام میشود؟
۰۵اگر وارفارین یا آپیکسابان مصرف کنم، آیا میتوانم تنکتپلاز بگیرم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه B01AD11. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.