سدیم بیکربنات
سدیم بیکربنات محلولی تزریقی از ردهٔ داروهای قلیاییکننده و تنظیمکنندهٔ الکترولیتهای خون است که برای خنثیکردنِ اسیدیتهٔ اضافیِ خون به کار میرود.
بیشتر برای اصلاح اسیدوز شدید متابولیک، در برخی پروتکلهای احیای قلبی-ریوی و در درمان برخی مسمومیتهای دارویی خاص، در بیمارستان تجویز میشود.
این دارو فقط بهصورت تزریق وریدی و زیرِ نظر مستقیم پزشک در بیمارستان تجویز میشود و هیچگاه نباید خودسرانه یا در خانه استفاده شود.
پیش از دریافت این دارو هرگونه حساسیت دارویی، بیماری قلبی یا کلیوی را به پزشک بگویید؛ و اگر پس از تزریق دچار تورم ناگهانی، تنگینفس یا ضربان قلب نامنظم شدید، فوراً به تیم درمانی اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سدیم بیکربنات نمکی قلیایی از ردهٔ محلولهای اصلاحکنندهٔ الکترولیت و تعادل اسید-باز بدن است. این دارو با آزادکردنِ یون بیکربنات در خون، اسیدهای اضافی را خنثی میکند و اسیدیتهٔ خون را به حالت طبیعی نزدیکتر میسازد. شکل تزریقیِ ۷٫۵ درصدِ آن مخصوصِ استفاده در بیمارستان و توسط تیم درمانی است و در موقعیتهای اورژانسی یا بحرانی، مانند اسیدوز شدید یا برخی مسمومیتها، به کار میرود. هدف اصلی از تجویز آن، بازگرداندنِ تعادل شیمیاییِ خون و کمک به عملکرد صحیح قلب، اعصاب و سایر اندامها در شرایط بحرانی است.
موارد مصرف
- اصلاح اسیدوز شدید متابولیک (اسیدیشدنِ غیرطبیعیِ خون) در بیماریهای شدید یا نارساییِ کلیه
- کمک در برخی پروتکلهای احیای قلبی-ریوی، طبق تشخیص و صلاحدید تیم اورژانس
- درمانِ برخی مسمومیتهای دارویی خاص (مانند مسمومیت با آسپرین یا برخی داروهای ضدافسردگی سهحلقهای) با قلیاییکردن ادرار
- کمک به کنترل سطح بالای پتاسیم خون (هیپرکالمی) در کنار سایر اقدامات درمانی
- اصلاح اسیدوز ناشی از اسهال شدید یا برخی اختلالات لولهٔ کلیوی
روش مصرف
سدیم بیکربنات ۷٫۵ درصد فقط بهصورت تزریق وریدی و توسط پزشک یا پرستار، معمولاً در بخش اورژانس یا مراقبتهای ویژه تجویز میشود؛ این دارو خوراکی نیست و هیچگاه توسط خودِ فرد در خانه مصرف نمیشود. سرعت و مدتِ تزریق را تیم درمانی بر اساس وضعیت اسید-باز خون، نتیجهٔ آزمایش گازهای خونی و بیماریِ زمینهایِ شما تعیین میکند و در طولِ تزریق معمولاً علائم حیاتی و الکترولیتهای خون پایش میشوند. مقدار و دفعاتِ تزریق کاملاً فردی و تنها بر عهدهٔ پزشک است؛ هر نگرانی دربارهٔ محل تزریق مانند درد، سوزش یا تورم را فوراً به پرستار یا پزشک اطلاع دهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسیدوز شدید متابولیک در بیماریهای شدید یا نارسایی کلیه
اصلاح باید مرحلهای باشد و درمان علت زمینهای همزمان انجام شود؛ پایش سدیم، پتاسیم و وضعیت مایعات ضروری است.
اسیدوز متابولیک ناشی از اسهال شدید یا اختلالات لولهای کلیه
جبران کمآبی و اصلاح پتاسیم ضروری است و درمان اسهال یا اختلال کلیه باید همزمان انجام شود.
کمک در احیای قلبیریوی در شرایط منتخب
در احیای معمولی توصیه نمیشود و جایگزین ماساژ قلبی، تهویه یا درمان علت قابلبرگشت نیست.
مسمومیت با داروهای ضدافسردگی سهحلقهای
هدف معمولاً رسیدن به پیاچ خون حدود ۷٫۴۵ تا ۷٫۵۵ و بهبود پهنشدن کمپلکس قلبی است؛ از آلکالمی و افزایش سدیم خون باید جلوگیری شود.
مسمومیت شدید با آسپرین؛ قلیاییکردن ادرار
پایش مکرر پتاسیم، سدیم، گاز خون، غلظت سالیسیلات و حجم ادرار لازم است؛ کمبود پتاسیم میتواند قلیاییکردن ادرار را مختل کند.
کمک به کنترل هیپرکالمی
در هیپرکالمی بدون اسیدوز اثر آن محدود است و جایگزین درمانهای اصلی یا دیالیز نیست.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به بیکربنات سدیم یا سایر محلولهای تزریقی
- ابتلا به نارساییِ قلبی، فشار خون بالا یا هر بیماری همراه با احتباس آب و نمک بدن
- نارساییِ کلیه یا هرگونه اختلال در عملکرد کلیهها
- مصرف دیورتیکها (ادرارآورها) یا سایر داروهای مؤثر بر سطح سدیم و پتاسیم خون
- بارداری یا شیردهی
- هرگونه محدودیتِ پزشکیِ پیشین در مصرف نمک یا سدیم
عوارض احتمالی
- درد، سوزش یا تحریکِ خفیف در محل تزریق
- تورم خفیفِ دست یا پا به دلیل احتباسِ موقتِ آب و نمکِ بدن
- حالتِ تهوعِ خفیف
- سردردِ خفیف
- احساس بیقراریِ گذرا
- تورم ناگهانیِ صورت، تنگینفس یا احساس فشار در قفسهٔ سینه (ممکن است نشانهٔ اضافهبارِ مایعات یا واکنشِ شدید باشد) — فوراً به پزشک یا پرستار اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید
- گزگز، بیحسی یا ضعفِ عضلانیِ شدید (میتواند نشانهٔ افتِ پتاسیم خون باشد) — بیدرنگ به تیم درمانی اطلاع دهید
- ضربانِ قلبِ نامنظم یا تندیِ غیرعادیِ قلب — نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشک است
- تشنج، گیجیِ شدید یا کاهشِ سطح هوشیاری (نشانهٔ احتمالیِ برهمخوردنِ تعادلِ سدیم یا اسید-بازِ خون) — نیازمندِ رسیدگیِ فوری است
- دردِ شدید، قرمزی یا تورمِ فزاینده در محل تزریق (احتمالِ نشتِ دارو به بافتِ اطراف رگ) — فوراً به پرستار اطلاع دهید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
قلیاییشدنِ خون و ادرار ناشی از این دارو میتواند دفعِ برخی داروهای دیگر را از بدن تغییر دهد؛ برای نمونه دفعِ برخی داروهای اسیدی مانند آسپرین را سریعتر و دفعِ برخی داروهای قلیایی مانند لیتیوم را کندتر میکند. این محلول همچنین نباید در همان مسیر تزریق با محلولهای حاویِ کلسیم یا برخی داروهای دیگر مخلوط شود، زیرا ممکن است رسوب کند یا اثر آنها تغییر یابد؛ به همین دلیل تیم درمانی مسیر و محلِ تزریق را با دقت انتخاب میکند. مصرفِ همزمان با دیورتیکها یا داروهای مؤثر بر پتاسیم نیز میتواند تعادلِ الکترولیتهای خون را بیشتر بر هم بزند. فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و محصولاتِ گیاهیای که مصرف میکنید را حتماً به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، این دارو معمولاً تنها در شرایطِ اورژانسی و زمانی که فایدهٔ آن برای مادر از خطرهای احتمالی بیشتر باشد، توسط پزشک و در بیمارستان تجویز میشود و تصمیمگیری کاملاً بر عهدهٔ تیم درمانی است. اطلاعات دربارهٔ عبورِ آن به شیر مادر محدود است؛ با این حال، چون این دارو تنها در شرایط بحرانی و کوتاهمدت و زیرِ نظر پزشک تجویز میشود، نگرانیِ معمول دربارهٔ شیردهی کمتر مطرح است. در هر حال، بارداری یا شیردهیِ خود را حتماً پیش از هر اقدامِ درمانی به پزشک اطلاع دهید.
نگهداری
این دارو محلولی استریل و تزریقی است که معمولاً در بیمارستان نگهداری، آمادهسازی و توسط پرستار یا پزشک تجویز میشود و افراد عادی آن را در خانه نگه نمیدارند. اگر به هر دلیل نمونهای از آن در اختیارتان قرار گرفت، آن را در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب، رطوبت و دسترسِ کودکان نگه دارید و پیش از استفاده، ظرف را از نظرِ شکستگی، کدرشدن یا رسوب و همچنین تاریخِ انقضا بررسی کنید. هرگز از محلولی که رنگ یا ظاهرِ آن تغییر کرده استفاده نکنید و آن را به پزشک یا داروساز نشان دهید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 7.5 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا سدیم بیکربنات تزریقی همان جوششیرینی است که در آشپزی یا خانه استفاده میکنیم؟
۰۲چرا این دارو در بخش اورژانس یا مراقبتهای ویژه به من یا بستگانم تزریق شد؟
۰۳آیا این دارو باعث تورمِ بدن میشود؟
۰۴آیا سدیم بیکربنات در همهٔ ایستهای قلبی استفاده میشود؟
۰۵پس از دریافتِ این دارو چه پیگیریای لازم است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۴ سازنده، در گروه B05XA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.