سدیم بنزوات
سدیم بنزوات دارویی از گروهِ داروهای گوارش و سوختوساز است که با کمک به دفعِ نیتروژنِ اضافیِ بدن از راهِ ادرار، آمونیاکِ خون را کاهش میدهد.
بیشتر برای درمانِ افزایشِ آمونیاکِ خون (هیپرآمونمی) ناشی از اختلالاتِ مادرزادیِ چرخهٔ اوره، بهویژه در کودکان و نوزادان، به کار میرود.
این دارو، بهویژه در شکلِ تزریقی، باید تنها در بیمارستان و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشکِ متخصص تجویز شود، چون تزریقِ سریع یا نادرست میتواند خطرناک باشد.
اگر پس از مصرف، بیحالیِ شدید، تهوعِ مداوم، تنفسِ سریع یا کاهشِ سطحِ هوشیاری دیده شد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سدیم بنزوات ترکیبی است که در کبد با اسیدآمینهٔ گلیسین پیوند میخورد و به هیپورات تبدیل میشود؛ هیپورات بهسرعت از راهِ کلیه دفع میشود و همراهِ خود، نیتروژنِ اضافیِ بدن را هم بیرون میبرد. همین ویژگی، سدیم بنزوات را به دارویی مهم در درمانِ اختلالاتِ چرخهٔ اوره (Urea Cycle Disorders) تبدیل کرده است؛ گروهی از بیماریهای مادرزادی که در آنها بدن نمیتواند نیتروژنِ حاصل از سوختِ پروتئین را بهطور طبیعی به اوره تبدیل کند و در نتیجه، آمونیاک در خون بالا میرود. این دارو معمولاً بهصورتِ تزریقی در بحرانهای حادِ افزایشِ آمونیاک و بهصورتِ خوراکی برای کنترلِ درازمدتِ بیماری به کار میرود. سدیم بنزوات بخشی از یک برنامهٔ درمانیِ گستردهتر، شاملِ رژیمِ غذاییِ کمپروتئین و گاه داروهای مکمل، است و همیشه باید زیرِ نظرِ پزشکِ متخصص مصرف شود.
موارد مصرف
- درمانِ حادِ افزایشِ آمونیاکِ خون (هیپرآمونمی) در بحرانهای ناشی از اختلالاتِ چرخهٔ اوره
- کنترل و پیشگیریِ درازمدت از بالارفتنِ آمونیاکِ خون در این بیماران، در کنارِ رژیمِ غذاییِ کمپروتئین
- کمک به دفعِ نیتروژنِ اضافیِ بدن در کودکان و نوزادانِ مبتلا به اختلالاتِ مادرزادیِ چرخهٔ اوره
- بخشی از درمانِ اورژانسیِ کمای ناشی از افزایشِ شدیدِ آمونیاکِ خون، همراه با سایر اقداماتِ درمانی
روش مصرف
شکلِ تزریقیِ سدیم بنزوات فقط در محیطِ بیمارستانی و زیرِ نظرِ مستقیمِ کادرِ درمانی، معمولاً بهصورتِ تزریقِ وریدیِ آهسته و با سرعتِ کنترلشده، تجویز میشود و بیمار یا خانواده نباید در تنظیمِ آن دخالت کنند. قرصِ خوراکی را معمولاً همراه یا بلافاصله پس از غذا و با آبِ کافی میخورند تا احتمالِ ناراحتیِ گوارشی کمتر شود، مگر آنکه پزشک روشِ دیگری را توصیه کرده باشد. چون این دارو برای بیماریای مزمن و نیازمندِ پایشِ پیوسته تجویز میشود، مصرفِ منظم و طبقِ برنامهٔ تعیینشده اهمیتِ زیادی دارد و نباید بدونِ هماهنگی با پزشک، آن را ناگهان قطع کرد یا مقدارش را تغییر داد. مقدارِ دقیقِ مصرف و فاصلهٔ زمانیِ نوبتها را فقط پزشکِ متخصص، متناسب با وضعیتِ بیمار، تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
بحران حاد افزایش آمونیاک خون در اختلالات چرخهٔ اوره
پس از رقیقسازی و همراه با درمان تغذیهای و سایر اقدامات لازم تجویز میشود؛ پایش مکرر آمونیاک، پتاسیم و وضعیت اسید ـ باز ضروری است.
کنترل و پیشگیری درازمدت از افزایش آمونیاک خون در اختلالات چرخهٔ اوره
همراه غذا و مایعات کافی مصرف شود؛ پایش آمونیاک، پتاسیم و وضعیت تغذیهای لازم است.
کمای ناشی از افزایش شدید آمونیاک خون
همزمان حمایت راه هوایی، کنترل کاتابولیسم و آمادهسازی برای دیالیز در صورت پاسخ ناکافی ضروری است؛ دوز بارگیری نباید خودسرانه تکرار شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به سدیم بنزوات یا سایر نمکهای بنزوات حساسیت داشتهاید، حتماً پیش از مصرف به پزشک بگویید.
- ابتلا به نارساییِ کلیه، نارساییِ کبد، نارساییِ قلبی یا فشارِ خونِ بالا را با پزشک در میان بگذارید، چون این دارو حاویِ سدیم است.
- در نوزادان، بهویژه نوزادانِ نارس یا مبتلا به زردی، مصرفِ این دارو نیازمندِ احتیاطِ ویژه و نظارتِ متخصصِ نوزادان است.
- اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از مصرف حتماً پزشک را مطلع کنید.
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و رژیمِ غذاییِ خاصِ خود را با پزشک و داروساز در میان بگذارید تا برنامهٔ درمانی بهدرستی هماهنگ شود.
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- کاهشِ اشتها
- ناراحتیِ گوارشی خفیف یا دردِ شکم
- در شکلِ تزریقی، سوزش یا ناراحتی در محلِ تزریق
- نشانههای واکنشِ آلرژیک شدید مانندِ تورمِ صورت، لبها یا گلو، کهیرِ گسترده یا تنگیِ نفس؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تشدیدِ ناگهانیِ علائمِ عصبی مانندِ بیحالیِ شدید، گیجی، تشنج یا کاهشِ سطحِ هوشیاری، که میتواند نشانهٔ بالارفتنِ آمونیاکِ خون باشد؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تنفسِ سریع، عمیق یا نامنظمِ غیرِعادی که ممکن است نشانهٔ عارضهٔ اسیدیِ متابولیک باشد؛ با اورژانس تماس بگیرید.
- در نوزادان: بروز یا تشدیدِ زردی، که باید بیدرنگ به پزشکِ معالج یا کادرِ درمانی اطلاع داده شود.
- نشانههای کاهشِ پتاسیمِ خون مانندِ ضعفِ ناگهانیِ عضلانی، گرفتگیِ عضلات یا ضربانِ نامنظمِ قلب، که باید سریع به پزشک گزارش شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
سدیم بنزوات معمولاً در کنارِ سایر داروهای اختصاصیِ اختلالاتِ چرخهٔ اوره، مانندِ سدیم فنیلبوتیرات یا آرژینین، و در چارچوبِ یک برنامهٔ درمانیِ هماهنگ تجویز میشود؛ این همراهی طبیعی و بخشی از درمانِ استاندارد است. برخی داروها مانندِ اسیدِ والپروئیک میتوانند آمونیاکِ خون را افزایش دهند و در کنارِ سدیم بنزوات باید با احتیاطِ ویژه و هماهنگیِ پزشکِ متخصص مصرف شوند. داروهایی مانندِ کورتیکواستروئیدها نیز با افزایشِ تجزیهٔ پروتئین در بدن میتوانند کنترلِ بیماری را دشوارتر کنند. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و محصولاتِ گیاهیِ مصرفیات را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخلِ احتمالی بررسی و برنامهٔ درمانی بهدرستی هماهنگ شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعاتِ موجود دربارهٔ مصرفِ سدیم بنزوات در بارداری و شیردهی محدود است؛ اما چون کنترلنشدنِ آمونیاکِ خون میتواند برای مادر و جنین خطرناک باشد، پزشکانِ متخصص در بسیاری از موارد ادامهٔ درمانِ اختلالِ چرخهٔ اوره را در دورانِ بارداری ضروری میدانند و منافع و خطراتِ آن را برای هر بیمار بهطورِ جداگانه میسنجند. مصرف در بارداری یا شیردهی باید تنها زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشکِ متخصصِ بیماریهای متابولیک و همراه با پایشِ نزدیک انجام شود.
نگهداری
قرصِ سدیم بنزوات را در دمای اتاق، دور از رطوبت و نورِ مستقیمِ آفتاب نگهداری کنید. ویالهای تزریقی معمولاً باید طبقِ دستورِ روی برچسب نگهداری شوند و آمادهسازی و نگهداریِ آنها بر عهدهٔ کادرِ درمانی است. همهٔ اشکالِ این دارو را دور از دسترسِ کودکان نگه دارید، پیش از هر بار مصرف تاریخِ انقضا را بررسی کنید و از داروی تاریخگذشته یا تغییررنگداده استفاده نکنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 200 mg / 1mL |
| قرص | 500 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا سدیم بنزوات همان مادهٔ نگهدارندهٔ رایج در موادِ غذایی است؟
۰۲چرا سدیم بنزوات معمولاً همراه با داروهای دیگر تجویز میشود؟
۰۳اگر یک نوبت از مصرفِ دارو فراموش شود، چه باید کرد؟
۰۴آیا سدیم بنزوات باعثِ تورم یا افزایشِ وزن میشود؟
۰۵آیا مصرفِ درازمدتِ سدیم بنزوات بیخطر است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۹ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۶ سازنده، در گروه A16AX. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.