ریسپریدون
ریسپریدون یک داروی ضدروانپریشی نسل دوم است که با تعدیل فعالیت برخی پیامرسانهای شیمیایی مغز به کنترل افکار، خلق و رفتار کمک میکند.
این دارو بیشتر برای درمان اسکیزوفرنی، دورههای مانیک اختلال دوقطبی و گاهی تحریکپذیری مرتبط با اوتیسم در کودکان تجویز میشود.
ریسپریدون میتواند خوابآلودگی، افت فشار خون و افزایش وزن ایجاد کند و قطع ناگهانی آن ممکن است علائم بیماری را برگرداند؛ هرگونه تغییر در مصرف باید با نظر پزشک باشد.
در صورت بروز تب بالا همراه با سفتی شدید عضلانی، حرکات غیرارادی مکرر، تپش یا ضربان نامنظم قلب، یا افکار آسیب به خود، فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ریسپریدون از دسته داروهای ضدروانپریشی نسل دوم (Atypical Antipsychotic) است و در ایران با نامهای تجاری گوناگون از جمله ریسپردال نیز عرضه میشود. این دارو با اثر بر گیرندههای دوپامین و سروتونین در مغز و تعدیل فعالیت بیشازحد آنها، علائمی مانند هذیان، توهم، بیقراری و بیثباتی خلقی را کاهش میدهد. ریسپریدون به شکل قرص، محلول خوراکی و آمپول تزریقی آهستهرهش که توسط کادر درمانی تزریق میشود، در دسترس است. هدف اصلی درمان، کنترل پایدار علائم و کمک به بازگشت فرد به عملکرد روزمره است.
موارد مصرف
- درمان اسکیزوفرنی در نوجوانان و بزرگسالان
- کنترل دورههای مانیک یا مختلط اختلال دوقطبی، بهتنهایی یا همراه با داروهای تثبیتکننده خلق
- کاهش تحریکپذیری، پرخاشگری و رفتارهای آسیبزننده به خود مرتبط با اختلال طیف اوتیسم در کودکان
- کنترل برخی اختلالات روانپریشی دیگر طبق تشخیص روانپزشک
- کاهش تیکهای حرکتی یا صوتی شدید در برخی بیماران سندرم توره
روش مصرف
ریسپریدون را میتوان با یا بدون غذا میل کرد، اما بهتر است هر روز در زمانهای مشخص و طبق دستور پزشک مصرف شود تا سطح دارو در بدن یکنواخت بماند. محلول خوراکی را با پیمانه همراه بستهبندی اندازه بگیرید و طبق راهنمای داخل جعبه با آب یا نوشیدنی مجاز مخلوط کنید (این محلول معمولاً با چای یا نوشابههای کولا سازگار نیست). فرم تزریقی آهستهرهش فقط توسط پرستار یا پزشک و در فواصل زمانی مشخص تزریق میشود. دوز و مدت درمان را فقط پزشک تعیین میکند؛ قطع ناگهانی دارو بدون مشورت میتواند به بازگشت علائم منجر شود، پس هر تغییری را با پزشک یا داروساز خود در میان بگذارید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسکیزوفرنی
فرم خوراکی را میتوان با یا بدون غذا مصرف کرد. پس از نخستین تزریق آهستهرهش، فرم خوراکی باید ۳ هفته ادامه یابد؛ تزریق فقط عضلانی عمیق و توسط کادر درمان انجام شود.
دورهٔ مانیک یا مختلط حاد در اختلال دوقطبی نوع یک
برای درمان کوتاهمدت دورهٔ حاد است؛ ادامهٔ درمان بیش از ۳ هفته نیازمند بازبینی پزشک است. در کودکان، بیش از ۲٫۵ میلیگرم در روز معمولاً سود بیشتری ندارد و عوارض را بیشتر میکند.
درمان نگهدارندهٔ اختلال دوقطبی نوع یک با تزریق آهستهرهش
پیش از شروع، تحملپذیری فرم خوراکی باید احراز شود؛ با نخستین تزریق، فرم خوراکی به مدت ۳ هفته ادامه یابد. تغییر دوز تزریقی زودتر از هر ۴ هفته انجام نشود و تزریق فقط توسط کادر درمان باشد.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت شناختهشده به ریسپریدون یا سایر داروهای ضدروانپریشی
- سابقه بیماری قلبیعروقی، فشار خون پایین، سکته مغزی یا اختلال ریتم قلب
- دیابت یا زمینه خانوادگی آن، بهدلیل اثر احتمالی دارو بر قند خون
- سابقه تشنج، پارکینسون یا زوال عقل؛ مصرف در سالمندان مبتلا به زوال عقل نیازمند بررسی دقیق پزشک است
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- مصرف هر داروی دیگر، بهویژه آرامبخشها یا داروهای قلبی، و هرگونه سابقه تومور حساس به هورمون پرولاکتین
عوارض احتمالی
- خوابآلودگی و احساس خستگی
- افزایش اشتها و افزایش وزن
- سرگیجه، بهویژه هنگام برخاستن ناگهانی
- یبوست، خشکی دهان یا تهوع خفیف
- نامنظمی قاعدگی، تورم یا ترشح از پستان و کاهش میل جنسی بهدلیل افزایش هورمون پرولاکتین
- بیقراری یا اضطراب خفیف در ابتدای درمان
- تب بالا، سفتی شدید عضلانی، تعریق زیاد و گیجی که میتواند نشانه سندرم بدخیم نورولپتیک (Neuroleptic Malignant Syndrome) باشد؛ نیازمند مراجعه فوری اورژانسی است.
- حرکات غیرارادی و مکرر صورت، زبان یا اندامها که میتواند نشانه دیسکینزی دیررس (Tardive Dyskinesia) باشد؛ در صورت مشاهده سریع با پزشک تماس بگیرید.
- غش، سرگیجه شدید یا ضربان نامنظم قلب که میتواند به مشکلات ریتم قلبی مرتبط باشد و باید فوراً بررسی شود.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند ورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا دشواری تنفس؛ در این حالت به اورژانس مراجعه کنید.
- تشنج جدید یا بدتر شدن تشنجهای قبلی.
- تغییرات ناگهانی خلق، بیقراری شدید یا افکار آسیب به خود، بهویژه در کودکان و نوجوانان؛ باید بلافاصله به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
ریسپریدون در کنار الکل، بنزودیازپینها و سایر داروهای آرامبخش یا اثرگذار بر سیستم عصبی میتواند خوابآلودگی و کاهش هوشیاری را تشدید کند. مصرف همزمان با داروهای پایینآورنده فشار خون ممکن است افت فشار را بیشتر کند و ترکیب با برخی داروهای قلبی که ریتم قلب را تحت تأثیر قرار میدهند نیازمند احتیاط ویژه است. برخی داروها مانند فلوکستین یا کاربامازپین میتوانند غلظت ریسپریدون را در خون افزایش یا کاهش دهند. فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا تداخلهای احتمالی بررسی و در صورت نیاز دوز تنظیم شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
درباره بیخطر بودن کامل ریسپریدون در بارداری اطلاعات محدودی وجود دارد؛ مصرف آن در ماههای پایانی بارداری ممکن است در نوزاد علائم گذرا مانند لرزش یا دشواری تغذیه ایجاد کند. این دارو به مقدار کم در شیر مادر ترشح میشود، بنابراین تصمیم برای ادامه یا قطع آن در دوران شیردهی باید با پزشک و بر اساس توازن فایده و خطر گرفته شود؛ بدون مشورت پزشک، درمان را قطع نکنید.
نگهداری
ریسپریدون را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور مستقیم و گرمای زیاد نگهداری کنید. محلول خوراکی را از یخزدگی محافظت کنید و پس از هر بار استفاده در بطری را کاملاً ببندید. دارو را همیشه دور از دسترس کودکان قرار دهید و پیش از مصرف تاریخ انقضا را بررسی کنید؛ داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبق راهنمایی داروخانه دفع کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 1 mg |
| قرص | 4 mg |
| قرص | 2 mg |
| قرص | 3 mg |
| محلول | 1 mg / 1mL |
| تزریقی آهستهرهش برای سوسپانسیون | 25 mg |
| تزریقی آهستهرهش برای سوسپانسیون | 50 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳۱ برند از ۳۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ریسپریدون اعتیادآور است؟
۰۲چرا بعد از شروع این دارو وزنم زیاد شده است؟
۰۳اگر یک نوبت مصرف را فراموش کنم چه باید کرد؟
۰۴شکل تزریقی آهستهرهش ریسپریدون چه تفاوتی با قرص دارد؟
۰۵آیا مصرف ریسپریدون بر رانندگی یا کار با دستگاهها تأثیر میگذارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۸۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳۱ برند از ۳۲ سازنده، در گروه N05AX08. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.