متوکلوپرامید
متوکلوپرامید دارویی از دستهٔ ضدتهوعها و محرکهای حرکتِ گوارشی (Prokinetic) است. این دارو با مسدود کردنِ گیرندهٔ دوپامین، حسِ تهوع را کم میکند و حرکتِ معده و روده را تسریع میبخشد.
این دارو بیشتر برای کاهشِ تهوع و استفراغ، درمانِ کوتاهمدتِ ریفلاکسِ معده به مری، و کمک به تخلیهٔ معده در بیمارانِ دیابتیِ دچارِ گاستروپارزی بهکار میرود.
مصرفِ طولانیمدت یا دوزِ بالای این دارو خطرِ اختلالاتِ حرکتیِ غیرارادی (بهویژه دیسکینزیِ دیررس) را افزایش میدهد، به همین دلیل پزشکان معمولاً دورهٔ مصرف را کوتاه در نظر میگیرند.
اگر حرکاتِ غیرارادیِ صورت یا اندامها، سفتیِ عضلانی، افسردگیِ شدید یا نشانههای آلرژیِ جدی دیدید، حتماً و در اسرعوقت با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متوکلوپرامید دارویی از ردهٔ داروهای گوارشی و ضدتهوع (آنتاگونیستِ گیرندهٔ دوپامین) است. این دارو با مسدود کردنِ گیرندهٔ دوپامین در مرکزِ کنترلِ تهوعِ مغز، احساسِ تهوع و استفراغ را کاهش میدهد. در کنارِ این اثر، حرکتِ ماهیچهایِ معده و رودهٔ باریک را تقویت و تخلیهٔ معده را سریعتر میکند، بدونِ آنکه ترشحاتِ گوارشی را بهطورِ چشمگیر تغییر دهد. به همین دلیل هم برای کاهشِ تهوع و هم برای کمک به حرکتِ طبیعیِ گوارش در برخی بیماریها تجویز میشود. در ایران بهشکلِ قرص، قرصِ روکشدار و قطرهٔ خوراکی و با نامهای ژنریک و تجاریِ گوناگون عرضه میشود.
موارد مصرف
- کاهشِ تهوع و استفراغِ ناشی از شیمیدرمانی یا جراحی
- درمانِ کوتاهمدتِ ریفلاکسِ معده به مری در مواردی که درمانهای معمول کافی نبودهاند
- گاستروپارزیِ دیابتی (کندیِ تخلیهٔ معده در بیمارانِ دیابتی)
- تسریعِ عبورِ مادهٔ حاجب یا لولهٔ گوارشی در برخی بررسیهای تشخیصی
- کاهشِ تهوعِ همراه با برخی سردردهای میگرنی
روش مصرف
این دارو معمولاً پیش از غذا (و در صورتِ نیاز پیش از خواب) مصرف میشود، اما زمانبندیِ دقیق و طولِ دورهٔ درمان را پزشک بر اساسِ نسخه تعیین میکند. قرص یا قطره را در فاصلههای زمانیِ منظم و طبقِ همان نسخه مصرف کنید و بدونِ صلاحدیدِ پزشک، دوره را طولانیتر از آنچه تجویز شده ادامه ندهید؛ چراکه خطرِ عوارضِ حرکتی با طولِ مدتِ مصرف افزایش مییابد. اگر دوزی را فراموش کردید، طبقِ راهنماییِ داروساز عمل کنید و هرگز دو دوز را همزمان جبران نکنید. در بیشترِ موارد، قطعِ این دارو نیازی به کاهشِ تدریجی ندارد، اما بهتر است هر تغییری در نحوهٔ مصرف را ابتدا با پزشک یا داروسازِ خود مطرح کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تهوع و استفراغ تأخیری ناشی از شیمیدرمانی
فاصلهٔ بین دو نوبت حداقل ۶ ساعت باشد؛ تهوع حاد شیمیدرمانی به رژیم بیمارستانی جداگانه نیاز دارد.
تهوع و استفراغ پس از عمل جراحی
کاربرد معمولاً بیمارستانی است؛ در کودکان فقط بهعنوان درمان خط دوم و با فاصلهٔ حداقل ۶ ساعت بین دوزها انجام میشود.
ریفلاکس معده به مری مقاوم به درمانهای معمول
فقط در ریفلاکس مستند و مقاوم به درمان معمول؛ طول درمان نباید از ۱۲ هفته بیشتر شود.
گاستروپارزی دیابتی
کوتاهترین مدت مؤثر را انتخاب کنید و از مصرف بیش از ۱۲ هفته پرهیز شود.
تسهیل لولهگذاری رودهٔ باریک در بررسیهای تشخیصی
این کاربرد تکدوز و فقط در مرکز درمانی انجام میشود.
تسریع تخلیهٔ معده و عبور مادهٔ حاجب در بررسیهای رادیولوژیک
کاربرد تکدوز و بیمارستانی است؛ برای کودکان دوز استاندارد تثبیتشدهای وجود ندارد.
تهوع و استفراغ همراه با حملهٔ حاد میگرنی
میتواند همراه مسکن خوراکی برای بهبود جذب آن مصرف شود؛ معمولاً برای همان حمله و کوتاهمدت استفاده میشود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به متوکلوپرامید یا هر یک از اجزای فرآوردهٔ آن
- سابقهٔ صرع یا تشنج، بیماریِ پارکینسون یا سایرِ اختلالاتِ حرکتی
- خونریزی، انسدادِ مکانیکی یا پارگی در دستگاهِ گوارش
- سابقهٔ افسردگی یا افکارِ خودآزاری
- بارداری، برنامهریزی برای بارداری یا شیردهی
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ دارویی مصرفی، بهویژه داروهای اثرگذار بر مغز و اعصاب
عوارض احتمالی
- خوابآلودگی و احساسِ خستگی
- بیقراری یا ناآرامیِ درونی (آکاتیزیا)
- سردرد
- اسهال یا دلدردِ خفیف
- سرگیجه
- حرکاتِ ناگهانی و غیرارادیِ عضلاتِ صورت، گردن یا زبان، یا سفتیِ شدیدِ عضلانی: این نشانهها بیشتر در روزهای اولِ مصرف دیده میشوند؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- حرکاتِ مکرر و غیرارادیِ دهان، زبان یا اندامها که با گذشتِ زمان از بین نمیرود: میتواند نشانهٔ دیسکینزیِ دیررس باشد؛ این موضوع را حتماً با پزشک در میان بگذارید.
- تب، سفتیِ شدیدِ عضلانی، تعریقِ فراوان و گیجی: این ترکیب نشانهٔ یک واکنشِ نادر اما جدی است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- افسردگیِ شدید، ناامیدی یا افکارِ آسیبرساندن به خود: با اورژانس تماس بگیرید.
- ضربانِ نامنظمِ قلب یا تنگیِ نفسِ ناگهانی: با اورژانس تماس بگیرید.
- ورمِ صورت، لب یا زبان، کهیرِ گسترده یا دشواری در تنفس (نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید): فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
متوکلوپرامید میتواند اثرِ خوابآلودهکنندهٔ الکل، آرامبخشها، خوابآورها و مخدرها را تشدید کند. مصرفِ همزمان با داروهای ضدِروانپریشی یا دیگر داروهایی که میتوانند علائمِ حرکتیِ غیرارادی ایجاد کنند، این خطر را بیشتر میکند و ترکیب با داروهای ضدافسردگی از گروهِ مهارکنندههای بازجذبِ سروتونین (SSRI) نیز احتمالِ بروزِ سندرمِ سروتونین را بالا میبرد. از سویی، چون این دارو سرعتِ تخلیهٔ معده را تغییر میدهد، میتواند جذبِ برخی داروهای دیگر مانندِ انسولین و برخی داروهای خوراکیِ دیابت را تحتِ تأثیر قرار دهد؛ در مقابل، داروهای آنتیکولینرژیک و مخدرها اثرِ گوارشیِ آن را کاهش میدهند. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخلِ احتمالی بررسی و مدیریت شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرفِ متوکلوپرامید در دورانِ بارداری، از جمله برای کنترلِ تهوعِ شدید، در برخی موارد و تنها به تشخیصِ پزشک انجام میشود و نیاز، دوز و مدتِ آن باید کاملاً زیرِ نظرِ او باشد. این دارو به میزانِ کمی وارد شیرِ مادر میشود؛ بنابراین مصرف در دورانِ شیردهی نیز باید با اطلاع و تأییدِ پزشک صورت گیرد و نباید بدونِ تجویزِ پزشک، بهعنوانِ داروی افزایشدهندهٔ شیر استفاده شود.
نگهداری
این دارو را در دمایِ اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب و رطوبت نگه دارید، مگر آنکه برچسبِ بستهبندی دستورِ دیگری داده باشد. قرص، قطره یا هر شکلِ دیگرِ این دارو را دور از دسترسِ کودکان نگه دارید، پیش از مصرف تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قطره | 4 mg / 1mL |
| قرص | 4 mg / 1mL |
| قرص | 10 mg |
| ژل روکش ژلاتینی روکشدار | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۱ برند از ۱۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا متوکلوپرامید باعثِ خوابآلودگی میشود؟
۰۲چرا مصرفِ متوکلوپرامید معمولاً نباید طولانیمدت باشد؟
۰۳آیا متوکلوپرامید برای هر نوع تهوعی مناسب است؟
۰۴اگر پس از مصرفِ این دارو حرکاتِ غیرعادی در صورت یا بدنم دیدم، چه کنم؟
۰۵آیا زمانِ مصرفِ این دارو نسبت به غذا اهمیت دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۱ برند از ۱۵ سازنده، در گروه A03FA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.