متیلفنیدات
متیلفنیدات محرکِ دستگاه عصبی مرکزی (Central Nervous System Stimulant) است که با تأثیر بر پیامرسانهای مغزی، تمرکز و کنترلِ رفتار را بهبود میبخشد.
بیشتر برای درمانِ اختلال نقص توجه و بیشفعالی در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، و گاهی برای نارکولپسی تجویز میشود.
این دارو از دستهٔ داروهای تحتِ کنترل است و باید دقیقاً طبقِ نسخهٔ پزشک، بدونِ تغییرِ خودسرانه در مقدار یا زمانِ مصرف، استفاده شود.
اگر تپشِ قلب، دردِ قفسهٔ سینه، تغییراتِ روحیِ غیرعادی یا بیاشتهاییِ شدید تجربه کردید، یا علائمِ اختلال بهبود نیافت، با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متیلفنیدات دارویی محرکِ دستگاه عصبی مرکزی از خانوادهٔ فنیلاتیلآمینهاست که در گروهِ درمانیِ داروهای مؤثر بر دستگاه عصبی جای میگیرد. این دارو با مهارِ بازجذبِ دو پیامرسانِ مغزی به نامهای دوپامین و نوراپینفرین، غلظتِ آنها را در فضای بینِ سلولهای عصبی افزایش میدهد و همین اثر باعثِ بهبودِ تمرکز و کاهشِ بیشفعالی و تکانشگری میشود. اصلیترین کاربردِ آن، درمانِ اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) است. شکلِ آهستهرهشِ این دارو طوری طراحی شده که اثرش بهتدریج و در طولِ روز آزاد شود، بهجای یک اثرِ کوتاه و ناگهانی. هدفِ اصلیِ درمان، کمک به عملکردِ بهترِ فرد در مدرسه، محلِ کار و زندگیِ روزمره، همراه با نظارتِ منظمِ پزشک است.
موارد مصرف
- درمانِ اختلال نقص توجه و بیشفعالی در کودکانِ بالای شش سال، نوجوانان و بزرگسالان
- کاهشِ بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری در افرادِ مبتلا به این اختلال
- بهبودِ تمرکز و عملکرد در مدرسه، محلِ کار و فعالیتهای روزمره
- درمانِ نارکولپسی (حملاتِ ناگهانیِ خواب در طولِ روز)
روش مصرف
این قرص باید کامل و بدونِ خرد کردن، جویدن یا نصفکردن، همراه با کمی آب بلعیده شود؛ زیرا ساختارِ آهستهرهشِ آن برای رهاییِ تدریجیِ دارو در طولِ روز طراحی شده و شکستنِ آن میتواند این مکانیسم را مختل کند و مقدارِ زیادی دارو را یکباره آزاد کند. معمولاً بهتر است در ساعاتِ اولیهٔ صبح مصرف شود تا خطرِ بیخوابیِ شبانه کاهش یابد. میتوان آن را همراه یا بدونِ غذا خورد، اما مصرف در ساعتِ ثابتِ هر روز به اثربخشیِ بهتر و پایبندی به درمان کمک میکند. ممکن است پوستهٔ غیرِفعالِ قرص در مدفوع دیده شود که کاملاً طبیعی است و نشانهٔ عدم جذبِ دارو نیست. مقدارِ مصرف، زمانبندیِ دقیق و مدتِ درمان را فقط پزشک بر اساسِ شرایطِ فرد تعیین میکند و نباید بدونِ مشورتِ او، مصرفِ دارو ناگهان قطع یا تغییر داده شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اختلال نقص توجه و بیشفعالی
با یا بدون غذا، ترجیحاً صبح مصرف شود؛ قرص آهستهرهش را کامل ببلعید و خرد، جویده یا نصف نکنید. قد و وزن کودکان باید پیگیری شود.
نارکولپسی (حملات ناگهانی خواب در طول روز)
این کاربرد باید زیر نظر متخصص اختلالات خواب انجام شود؛ مصرف دیرهنگام ممکن است بیخوابی ایجاد کند و دوز فرآوردهٔ معمولی را نباید خودسرانه با آهستهرهش جایگزین کرد.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به متیلفنیدات یا سایرِ ترکیباتِ دارو
- بیماریهای قلبیعروقی، فشارِ خونِ بالا، یا اختلالِ ریتمِ قلب
- سابقهٔ تشنج، اضطرابِ شدید، سایکوز یا تیکهای حرکتی/سندرمِ تورت در خود یا خانواده
- سابقهٔ سوءمصرفِ مواد یا الکل
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- فهرستِ همهٔ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفی، بهویژه داروهای ضدافسردگی و داروهای فشارِ خون
عوارض احتمالی
- کاهشِ اشتها
- بیخوابی یا مشکل در بهخوابرفتن
- سردرد
- دردِ شکم یا تهوع
- خشکیِ دهان
- تحریکپذیری یا بیقراریِ خفیف
- تپشِ قلب، دردِ قفسهٔ سینه یا تنگیِ نفس — فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تغییراتِ روحیِ ناگهانی مانندِ پرخاشگریِ غیرعادی، توهم یا افکارِ غیرمعمول — سریع به پزشک اطلاع دهید.
- کاهشِ غیرِمنتظرهٔ سرعتِ رشدِ قد یا وزن در کودکان طیِ درمانِ طولانیمدت — که پزشک باید بهطورِ دورهای بررسی کند.
- سردشدن، کبودی یا دردِ غیرِعادیِ انگشتانِ دست و پا — نشانهٔ اختلال در گردشِ خون که باید به پزشک گزارش شود.
- علائمِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ ورمِ صورت، لب یا زبان، کهیرِ گسترده، یا دشواریِ تنفس — با اورژانس تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ متیلفنیدات با داروهای مهارکنندهٔ مونوآمیناکسیداز (MAOI) یا تا دو هفته پس از قطعِ آنها خطرناک است و میتواند فشارِ خون را بهطورِ خطرناکی بالا ببرد. مصرفِ همزمان با سایرِ محرکهای عصبی یا داروهای سرماخوردگی و آلرژیِ حاویِ مادهٔ محرک نیز میتواند اثراتِ قلبیعروقیِ دارو را تشدید کند. این دارو ممکن است با برخی داروهای ضدافسردگی و رقیقکنندههای خون تداخل داشته باشد و نیاز به تنظیمِ دوزِ آن داروها پیدا شود. الکل نیز میتواند عوارضِ جانبیِ دارو را تشدید کند و بهتر است در دورانِ درمان محدود شود. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا از تداخلهای احتمالی پیشگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ مصرفِ متیلفنیدات در بارداری اطلاعاتِ محدودی در دست است و ایمنیِ کاملِ آن برای جنین بهطورِ قطعی اثبات نشده؛ در صورتِ مصرف نزدیک به زمانِ زایمان، نوزاد ممکن است دچارِ بیقراری یا مشکلِ تغذیه شود. این دارو در مقادیرِ کم وارد شیرِ مادر میشود و اثرِ آن بر نوزادِ شیرخوار بهطورِ کامل شناختهشده نیست. به همین دلیل، مصرفِ این دارو در دورانِ بارداری یا شیردهی فقط با ارزیابیِ دقیقِ پزشک و در صورتی انجام میشود که فایدهٔ آن برای مادر از خطرِ احتمالی بیشتر باشد.
نگهداری
این دارو را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نورِ مستقیم و گرمای زیاد نگهداری کنید. قرصها را در ظرفِ اصلیِ خود، دربسته و دور از دسترسِ کودکان و سایرِ افرادِ خانواده نگه دارید، زیرا این دارو از دستهٔ داروهای تحتِ کنترل است. پیش از مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دفع کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص آهستهرهش | 27 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا متیلفنیدات اعتیادآور است؟
۰۲آیا متیلفنیدات روی رشدِ قدِ کودکان اثر میگذارد؟
۰۳چرا نباید قرصِ آهستهرهش را خرد یا نصف کرد؟
۰۴اگر یک نوبتِ مصرف را فراموش کنم چه کار کنم؟
۰۵آیا بزرگسالان هم میتوانند متیلفنیدات مصرف کنند؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۲ سازنده، در گروه N06BA04. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.