متیلفنیدات
متیلفنیدات دارویی از گروه محرکهای سامانهٔ عصبی مرکزی است که با افزایش برخی پیامرسانهای مغزی به تمرکز و کنترل رفتار کمک میکند.
بیشتر برای درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، و گاهی برای کنترل نارکولپسی (خواب ناگهانی در طول روز) تجویز میشود.
این دارو در ردهٔ داروهای تحت کنترل قرار دارد و میتواند بر ضربان قلب، فشار خون و خلقوخو اثر بگذارد؛ باید دقیقاً طبق نسخه و زیر نظر پزشک مصرف شود.
اگر سابقهٔ بیماری قلبی، تشنج، مشکلات روانی یا حساسیت دارویی دارید، یا در طول درمان نشانهای غیرعادی دیدید، پیش از ادامهٔ مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متیلفنیدات دارویی محرک سامانهٔ عصبی مرکزی است که در درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی به کار میرود. این دارو با کاهش بازجذب دو پیامرسان مغزی به نام دوپامین و نوراپینفرین، غلظت آنها را در فضای بین سلولهای عصبی افزایش میدهد و از این راه به بهبود تمرکز و کاهش بیقراری کمک میکند. متیلفنیدات هم به شکل قرص معمولی و هم قرص آهستهرهش عرضه میشود؛ نوع آهستهرهش اثر دارو را برای مدت طولانیتری در طول روز حفظ میکند. از آنجا که این دارو زمینهٔ سوءمصرف دارد، در ردهٔ داروهای تحت کنترل قرار میگیرد و نیازمند نسخهٔ ویژه است.
موارد مصرف
- درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) در کودکان و نوجوانان
- درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی در بزرگسالان
- کنترل نارکولپسی و کاهش حملات ناگهانی خواب در طول روز
- استفاده بهعنوان بخشی از یک برنامهٔ درمانی کاملتر همراه با مشاوره و آموزش رفتاری
روش مصرف
این دارو معمولاً صبح و در ساعت مشخصی از روز مصرف میشود تا خطر بیخوابی شبانه کم شود؛ پزشک بر اساس نوع فرآورده، زمانبندی دقیق را تعیین میکند. قرص آهستهرهش باید کامل بلعیده شود و نباید خرد، جویده یا نصف شود. مصرف همراه یا بدون غذا معمولاً مشکلی ندارد مگر پزشک یا داروساز توصیهٔ دیگری کند. دارو را بدون هماهنگی با پزشک ناگهان قطع نکنید یا دوز آن را تغییر ندهید؛ مقدار دقیق مصرف و طول دورهٔ درمان را فقط پزشک بر اساس نسخه تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اختلال نقص توجه و بیشفعالی در بزرگسالان
آخرین نوبت قرص معمولی را نزدیک زمان خواب مصرف نکنید؛ قرص آهستهرهش باید صبح و بهصورت کامل مصرف شود و درمان با برنامهٔ جامع رفتاری و آموزشی همراه باشد.
نارکولپسی و حملات خواب روزانه
رژیم استاندارد این کاربرد مربوط به قرص معمولی است؛ برای کاهش بیخوابی، آخرین نوبت را دیرهنگام مصرف نکنید.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت شناختهشده به متیلفنیدات یا سایر داروهای محرک
- سابقهٔ بیماری قلبی، فشار خون بالا یا اختلال ریتم قلب
- سابقهٔ تشنج، تیکهای حرکتی یا صوتی، سندرم تورت، یا بیماریهای روانی مانند افسردگی و اضطراب شدید
- مصرف همزمان مهارکنندههای مونوآمیناکسیداز (MAOI) یا سایر داروهای اثرگذار بر سامانهٔ عصبی
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- مشکلات فشار چشم (گلوکوم) یا اختلال گردش خون در انگشتان دست و پا
عوارض احتمالی
- کاهش اشتها
- دشواری در بهخوابرفتن یا بیخوابی
- سردرد
- درد شکم یا ناراحتی گوارشی
- خشکی دهان
- بیقراری یا تحریکپذیری خفیف
- تپش قلب، درد قفسهٔ سینه یا ضربان نامنظم — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- تغییرات روانی ناگهانی مانند پرخاشگری شدید، بیقراری غیرعادی، توهم یا افکار عجیب — بیدرنگ با پزشک تماس بگیرید
- کرختی، درد یا تغییر رنگ ناگهانی در انگشتان دست و پا — موضوع را در اولین فرصت به پزشک اطلاع دهید
- علائم آلرژی شدید مانند تورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا دشواری تنفس — با اورژانس تماس بگیرید
- تشنج یا از دست دادن ناگهانی هوشیاری — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- نعوظ طولانی و دردناک — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرف همزمان متیلفنیدات با مهارکنندههای مونوآمیناکسیداز (MAOI) خطرناک است و معمولاً ممنوع میشود. این دارو همچنین میتواند با داروهای ضدافسردگی، برخی داروهای فشار خون، داروهای ضدتشنج و رقیقکنندهٔ خون وارفارین تداخل داشته باشد و نیاز به تنظیم دوز آنها را ایجاد کند. مصرف همزمان با کافئین یا سایر داروهای محرک ممکن است بیقراری، بیخوابی و افزایش ضربان قلب را تشدید کند و بهتر است مصرف الکل نیز در دورهٔ درمان محدود شود. فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان داروییای را که مصرف میکنید حتماً به پزشک و داروساز خود بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعات کاملی دربارهٔ بیخطر بودن مصرف متیلفنیدات در بارداری در دست نیست، به همین دلیل تصمیم به مصرف یا ادامهٔ آن در این دوران باید با ارزیابی دقیق پزشک و سنجش سود و خطر انجام شود. این دارو به مقدار کمی در شیر مادر ترشح میشود، پس مادران شیرده پیش از مصرف حتماً باید با پزشک مشورت کنند تا اثر احتمالی آن بر نوزاد بررسی شود.
نگهداری
این دارو را در دمای اتاق و دور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب نگهداری کنید. از آنجا که متیلفنیدات دارویی تحت کنترل است، بهتر است آن را در جایی امن و دور از دسترس کودکان و سایر افراد خانواده نگهداری کنید. پیش از مصرف همیشه تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا استفادهنشده را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 10 mg |
| قرص آهستهرهش | 18 mg |
| قرص آهستهرهش | 54 mg |
| قرص آهستهرهش | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۸ برند از ۱۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا متیلفنیدات اعتیادآور است؟
۰۲تفاوت قرص معمولی و قرص آهستهرهش متیلفنیدات چیست؟
۰۳آیا مصرف طولانیمدت این دارو روی رشد کودکان اثر میگذارد؟
۰۴اگر یک نوبت مصرف را فراموش کنم چه باید بکنم؟
۰۵آیا مصرف قهوه یا نوشیدنیهای کافئیندار در کنار این دارو مشکلی دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۶۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۸ برند از ۱۸ سازنده، در گروه N06BA04. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.