مانیتول ۱۰٪
مانیتول ۱۰٪ یک محلول تزریقی از دستهٔ دیورتیکهای اسمزی است که با کشیدن آب از بافتها به داخل رگها، حجم ادرار را افزایش میدهد.
این دارو بیشتر برای کاهش سریع فشار داخل جمجمه و فشار داخل چشم، و نیز کمک به دفع ادرار در برخی موارد نارسایی حاد کلیه یا مسمومیت دارویی به کار میرود.
مانیتول ۱۰٪ فقط در بیمارستان و زیر نظر مستقیم پزشک تزریق میشود؛ در افرادی که اصلاً ادرار نمیکنند یا نارسایی شدید قلبی دارند نباید استفاده شود.
اگر بعد از تزریق تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه، کاهش شدید ادرار، یا نشانههای آلرژی شدید داشتید، فوراً به تیم درمانی اطلاع دهید یا به اورژانس مراجعه کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
مانیتول یک قند الکلی ششکربنه است که در دستهٔ دیورتیکهای اسمزی (Osmotic Diuretic) قرار میگیرد و بهصورت محلول ۱۰٪ از راه وریدی تزریق میشود. این دارو تقریباً در بدن متابولیزه نمیشود و پس از فیلتر شدن در کلیه، بدون بازجذب چشمگیر دفع میشود؛ همین ویژگی باعث میشود آب بیشتری بهصورت ادرار از بدن خارج شود. از سوی دیگر، بالا رفتن غلظت مانیتول در خون باعث میشود آب از بافتهای حساسی مثل مغز و چشم به داخل رگها کشیده شود و فشار در آنها کاهش یابد. به همین دو دلیل، مانیتول ۱۰٪ عمدتاً در بیمارستان برای کنترل سریع فشار داخل جمجمه، فشار داخل چشم، یا کمک به عملکرد کلیه در شرایط خاص استفاده میشود.
موارد مصرف
- کاهش فشار داخل جمجمه در ادم مغزی و آسیبهای حاد سر
- کاهش فشار داخل چشم پیش از جراحی چشم یا در حملهٔ حاد افزایش فشار چشم (گلوکوم)
- کمک به برقراری یا افزایش جریان ادرار در برخی موارد نارسایی حاد کلیه
- کمک به تسریع دفع برخی داروها و سموم از بدن در موارد مسمومیت حاد، بهعنوان درمان کمکی
روش مصرف
مانیتول ۱۰٪ را خودتان مصرف نمیکنید؛ این دارو فقط توسط پزشک یا پرستار و از راه سرم وریدی، معمولاً در بیمارستان یا بخش اورژانس، به بدن تزریق میشود. سرعت و مدت تزریق را پزشک بر اساس وضعیت بیمار و هدف درمان تعیین میکند و در طول تزریق، تیم درمانی معمولاً حجم ادرار، فشار خون و برخی آزمایشهای خون را کنترل میکند. گاهی در دمای پایین بلورهای ریزی در محلول تشکیل میشود؛ در این موارد پرستار پیش از تزریق محلول را گرم و کاملاً بررسی میکند. اگر در حین تزریق احساس ناراحتی، سوزش در محل سرم، یا هر تغییر غیرعادی داشتید، حتماً به پزشک یا پرستار اطلاع دهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
ادم مغزی و افزایش فشار داخل جمجمه در آسیب حاد سر
فقط بهصورت وریدی و همراه با پایش فشار داخل جمجمه، اسمولالیته، آب و الکترولیتها مصرف شود؛ در افت فشار یا کمآبی احتیاط لازم است.
افزایش فشار داخل چشم پیش از جراحی چشم یا در حملهٔ حاد گلوکوم
اثر بیشینه معمولاً طی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه ایجاد میشود؛ وضعیت قلبی، کلیوی و الکترولیتها باید پایش شود.
کمادراری در نارسایی حاد کلیه
پاسخ مناسب، تولید حداقل ۳۰ تا ۵۰ میلیلیتر ادرار در ساعت طی ۲ تا ۳ ساعت است؛ در صورت نبود پاسخ، ادامهٔ مصرف خطرناک است.
مسمومیت حاد با مواد قابل دفع از راه کلیه، بهعنوان درمان کمکی
فقط برای سموم قابل دفع کلیوی و همراه با درمان اصلی استفاده میشود؛ پایش مداوم برونده ادرار، مایعات و الکترولیتها ضروری است و در صورت بیاثری پس از ۲۰۰ گرم باید قطع شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به مانیتول یا هر یک از اجزای این محلول حساسیت داشتهاید، حتماً به پزشک بگویید.
- اگر اصلاً ادرار نمیکنید یا کلیههایتان بهشدت آسیب دیده است، این دارو معمولاً برایتان مناسب نیست و باید پیش از تزریق بررسی شود.
- سابقهٔ نارسایی قلبی، احتقان ریوی، یا فشار خون بالا را با پزشک در میان بگذارید.
- اگر باردار هستید، شیر میدهید، یا احتمال بارداری میدهید، پزشک را مطلع کنید.
- فهرست همهٔ داروها، مکملها و درمانهای دیگری که دریافت میکنید را به تیم درمانی بگویید.
- اگر دچار کمآبی شدید بدن هستید یا اخیراً خونریزی داخل جمجمه داشتهاید، حتماً پیش از تزریق به پزشک بگویید.
عوارض احتمالی
- تشنگی بیش از حد
- خشکی دهان
- افزایش دفعات یا حجم ادرار
- سردرد
- تهوع و گاهی استفراغ
- سرگیجهٔ خفیف
- نشانههای آلرژی شدید مانند کهیر گسترده، تنگی نفس، یا تورم صورت و گلو؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تنگی نفس ناگهانی، سرفهٔ کفآلود، یا درد قفسهٔ سینه که میتواند نشانهٔ فشار بیش از حد بر قلب و ریه باشد؛ باید فوراً به تیم درمانی اطلاع داد.
- کاهش چشمگیر حجم ادرار یا قطع کامل آن با وجود تزریق دارو؛ این نشانه باید فوراً به پزشک یا پرستار گزارش شود.
- ضربان قلب نامنظم یا ضعف شدید عضلانی که میتواند نشانهٔ بههمخوردن الکترولیتهای خون باشد و نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
- گیجی، تشنج، یا کاهش سطح هوشیاری که نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مانیتول ۱۰٪ میتواند با سایر دیورتیکها اثر ادرارآوری را تشدید کند و با تغییر سرعت دفع برخی داروها از کلیه، اثر آنها را کم یا زیاد کند؛ برای نمونه ممکن است دفع لیتیوم را افزایش داده و اثر درمانی آن را کاهش دهد. اختلال الکترولیتهایی مثل پتاسیم که مانیتول میتواند ایجاد کند، در کسانی که دیگوکسین مصرف میکنند خطر مسمومیت با دیگوکسین را بیشتر میکند. همچنین این محلول نباید همزمان و از یک راه وریدی با خون یا فرآوردههای خونی تزریق شود. به همین دلیل، فهرست کامل داروها و مکملهایتان را پیش از تزریق به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادههای محدودی دربارهٔ اثر مانیتول در بارداری انسان وجود دارد و این دارو معمولاً تنها در شرایط ضروری و جدی، مثل کنترل فشار خطرناک داخل جمجمه، و با صلاحدید مستقیم پزشک در بارداری تجویز میشود. دربارهٔ عبور آن به شیر مادر اطلاعات کافی در دست نیست، بنابراین تصمیم مصرف در دوران شیردهی باید با پزشک و با در نظر گرفتن ضرورت درمان گرفته شود.
نگهداری
مانیتول ۱۰٪ معمولاً در بیمارستان یا مرکز درمانی نگهداری و توسط کادر درمان آماده میشود، نه در منزل. این محلول باید در دمای معمول اتاق و دور از یخزدگی و گرمای شدید نگهداری شود؛ اگر بلورهایی در آن دیده شود، پیش از تزریق باید گرم و کاملاً بررسی شود و در صورت باقیماندن بلورها نباید استفاده شود. مثل هر داروی دیگر، این محلول باید دور از دسترس کودکان بماند و پیش از مصرف، تاریخ انقضای آن بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 10 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا مانیتول ۱۰٪ را باید در بیمارستان تزریق کرد، نه در منزل؟
۰۲آیا مانیتول باعث افزایش دفع ادرار در همهٔ افراد میشود؟
۰۳آیا مانیتول ۱۰٪ روی فشار خون تأثیر میگذارد؟
۰۴بعد از تزریق مانیتول چه احساسی ممکن است داشته باشم؟
۰۵آیا مانیتول در همهٔ جراحیهای چشم برای کاهش فشار چشم استفاده میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۳ سازنده، در گروه B05BC01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.