کتامین
کتامین دارویی بیهوشیآور از گروه داروهای اثرگذار بر دستگاه عصبی مرکزی است که با مسدود کردن گیرندهٔ NMDA در مغز، حالتی موقت از بیدردی و بیهوشی ایجاد میکند.
این دارو بیشتر برای بیهوش کردن بیمار پیش از جراحی یا اقدامات دردناکِ کوتاهمدت، و نیز کنترل درد شدید در بیمارستان و اورژانس به کار میرود.
کتامین فقط باید توسط پزشک یا متخصص بیهوشی و در محیطی مجهز به امکانات پایش تزریق شود؛ مصرف خودسرانه یا خارج از نظارت پزشکی میتواند خطرناک باشد.
اگر پس از دریافت کتامین گیجی شدید و پایدار، توهم آزاردهنده، مشکل تنفسی یا افزایش غیرعادی فشار خون داشتید، حتماً تیم درمانی را در جریان بگذارید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
کتامین دارویی از گروه بیهوشیهای عمومی و در دستهٔ داروهای اثرگذار بر دستگاه عصبی مرکزی است. این دارو با مسدود کردن گیرندهٔ NMDA در مغز، ارتباط طبیعی مغز با محرکهای درد و محیط اطراف را بهطور موقت قطع میکند؛ به همین دلیل به آن «بیهوشیِ تجزیهای» گفته میشود. کتامین برخلاف بسیاری از داروهای بیهوشی، تنفس خودبهخودی و فشار خون را کمتر تحت تأثیر قرار میدهد و اثر گشادکنندگی بر راههای هوایی نیز دارد، به همین دلیل در شرایط اورژانسی و برای بیمارانی با وضعیت ناپایدار یا آسم جایگاه ویژهای دارد. این دارو تنها بهصورت تزریق وریدی یا عضلانی و در محیط بیمارستانی یا کلینیکیِ مجهز، توسط پزشک یا متخصص بیهوشی تجویز و استفاده میشود.
موارد مصرف
- بیهوشی عمومی برای اعمال جراحی و اقدامات تشخیصی یا درمانیِ کوتاهمدت
- بیدردی و آرامسازی پیش از اقدامات دردناک، مانند تعویض پانسمان سوختگی یا جااندازی شکستگی
- کنترل درد شدید در بخش اورژانس، بهویژه در مصدومان و بیماران ترومایی
- بیهوشی در بیمارانی با آسم یا سایر بیماریهای تنفسی، بهسبب اثر گشادکنندگیِ کتامین بر راههای هوایی
- آرامبخشی برخی بیماران بدحال در بخش مراقبتهای ویژه، طبق صلاحدید پزشک
- در موارد خاص و تحت نظارت دقیق روانپزشک، برای افسردگیِ مقاوم به درمان
روش مصرف
کتامین تنها بهصورت تزریق وریدی یا عضلانی و توسط پزشک یا متخصص بیهوشی، معمولاً در بیمارستان یا کلینیکِ مجهز، تجویز و تزریق میشود؛ بیمار یا همراهان در نحوهٔ تزریق یا مقدار آن دخالتی ندارند. پیش از دریافت این دارو برای بیهوشی، معمولاً پزشک دستور میدهد پیش از مراجعه ناشتا باشید تا خطر برگشت محتویات معده کاهش یابد؛ این دستور را دقیق رعایت کنید. پس از تزریق، تا مدتی احساس گیجی، سرگیجه یا رؤیاهای غیرعادی ممکن است ادامه داشته باشد، بنابراین تا زمانی که پزشک یا پرستار تأیید نکرده، رانندگی نکنید و کارهای نیازمند هوشیاری کامل انجام ندهید. جزئیات مقدار، دفعات و روش دقیق تزریق را پزشک بر اساس شرایط شما و نوع اقدام درمانی تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
بیهوشی عمومی برای اعمال جراحی و اقدامات تشخیصی یا درمانی کوتاهمدت
پایش پیوستهٔ راه هوایی، تنفس، فشار خون، نبض و سطح هوشیاری و دسترسی به تجهیزات احیا ضروری است.
بیدردی و آرامسازی پیش از اقدامات دردناک، مانند تعویض پانسمان سوختگی یا جااندازی شکستگی
در صورت امکان، ناشتایی طبق دستور تیم درمان رعایت شود و آمادگی حمایت تنفسی وجود داشته باشد.
کنترل درد شدید در اورژانس، بهویژه در مصدومان و بیماران دچار تروما
کمترین مقدار مؤثر انتخاب شود؛ مصرف همزمان با داروهای آرامبخش یا مخدرها خطر خوابآلودگی عمیق و سرکوب تنفسی را افزایش میدهد.
بیهوشی عمومی در بیماران مبتلا به آسم یا برونکواسپاسم
اثر گشادکنندگی راههای هوایی میتواند مفید باشد، اما پایش فشار خون، ترشحات راه هوایی و تنفس همچنان ضروری است.
آرامبخشی برخی بیماران بدحال در بخش مراقبتهای ویژه
فقط با پایش مداوم راه هوایی، تنفس، فشار خون و سطح هوشیاری انجام شود؛ مصرف طولانیمدت خطر عوارض کبدی و ادراری را افزایش میدهد.
افسردگی مقاوم به درمان
پیش از هر جلسه، فشار خون و وضعیت روانی و خطر خودکشی ارزیابی شود؛ مصرف خودسرانه ممنوع است.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیت شناختهشده به کتامین یا سایر داروهای بیهوشی
- فشار خون بالای کنترلنشده، بیماری قلبیعروقی یا سابقهٔ سکتهٔ مغزی
- صرع، افزایش فشار داخل جمجمه یا سایر بیماریهای عصبی
- سابقهٔ اختلالات روانی مانند روانپریشی یا توهمهای شدید
- بیماری کبدی یا کلیوی
- مصرف الکل، سایر داروها یا مکملها، و نیز بارداری یا شیردهی
عوارض احتمالی
- گیجی، منگی یا احساس جدایی از محیط اطراف پس از تزریق
- سرگیجه و تاری دید موقت
- تهوع یا استفراغ
- افزایش خفیف فشار خون و ضربان قلب
- رؤیاهای غیرعادی یا توهمهای خفیف و گذرا هنگام بههوش آمدن
- سردرد
- افت شدید هوشیاری، مشکل در تنفس یا کبودی لب و انگشتان: این علائم معمولاً زیر نظر مستقیم تیم درمانی پایش میشود؛ در صورت مشاهده پس از ترخیص، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- بیقراری، ترس یا توهمهای آزاردهنده هنگام بههوش آمدن از بیهوشی: به پرستار یا پزشک بالای سرتان اطلاع دهید.
- افزایش ناگهانی و شدید فشار خون، تپش قلب یا درد قفسهٔ سینه: نیازمند بررسی فوری پزشک است.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند کهیر گسترده، تورم صورت و گلو یا تنگی نفس ناگهانی: با اورژانس تماس بگیرید.
- در مصرف مکرر یا طولانیمدت، سوزش یا درد هنگام دفع ادرار، تکرر ادرار یا وجود خون در ادرار: حتماً به پزشک اطلاع دهید.
- زردی پوست یا چشم و ادرار تیره در مصرف مکرر: باید به پزشک گزارش شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرف همزمان کتامین با داروهای آرامبخش، مسکنهای اپیوییدی، بنزودیازپینها یا الکل میتواند خوابآلودگی و افت تنفس را تشدید کند و باید تنها زیر نظر مستقیم پزشک انجام شود. ترکیب کتامین با داروهای هورمون تیروئید یا داروهایی که فشار خون و ضربان قلب را بالا میبرند نیز میتواند خطر افزایش فشار خون و تپش قلب را بیشتر کند. در بیمارانی که تئوفیلین مصرف میکنند، احتمال تشنج نیز کمی بیشتر است. پیش از دریافت کتامین، فهرست کاملِ داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید تا هرگونه تداخل احتمالی بررسی و مدیریت شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
کتامین از جفت عبور میکند و مصرف آن در بارداری تنها در شرایط خاص و با تشخیص دقیق پزشک متخصص، مثلاً هنگام نیاز اضطراری به بیهوشی، انجام میشود؛ این تصمیم کاملاً بر عهدهٔ تیم درمانی است. اطلاعات محدودی دربارهٔ ترشح این دارو در شیر مادر وجود دارد؛ اگر در دوران شیردهی به کتامین نیاز پیدا کردید، دربارهٔ زمان مناسب برای از سرگیریِ شیردهی پس از تزریق با پزشک مشورت کنید.
نگهداری
کتامین معمولاً در بیمارستان یا مرکز درمانی نگهداری و توسط کادر درمان تزریق میشود و بهندرت در منزل نگهداری میگردد. اگر ویال این دارو موقتاً در منزل نگهداری شود، آن را دور از دید و دسترس کودکان، در دمای اتاق و بهدور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید و پیش از هر استفاده تاریخ انقضا را بررسی کنید. با توجه به قابلیت سوءمصرف این دارو، نگهداری آن باید کاملاً کنترلشده و ایمن باشد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۱ برند از ۱۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا کتامین اعتیادآور است؟
۰۲چرا در برخی بیماران کتامین به داروهای دیگر بیهوشی ترجیح داده میشود؟
۰۳بعد از تزریق کتامین چه زمانی میتوانم رانندگی یا کار کنم؟
۰۴آیا کتامینِ دارویی که در بیمارستان تزریق میشود، همان چیزی است که گاهی سوءمصرف میشود؟
۰۵آیا مصرف کتامین برای کودکان بیخطر است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۱ برند از ۱۱ سازنده، در گروه N01AX03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.