اریتروپویتین
اریتروپویتین یک داروی تزریقیِ محرکِ خونسازی است که مانند هورمون طبیعی کلیه، مغز استخوان را به ساخت گلبول قرمز تحریک میکند. هدف آن درمان برخی انواع کمخونی و کاهش نیاز به انتقال خون در شرایط مشخص است.
بیشتر برای کمخونی ناشی از بیماری مزمن کلیه، بهویژه در بیماران دیالیزی، و کمخونی مرتبط با شیمیدرمانیِ بعضی سرطانها تجویز میشود. در برخی برنامههای تخصصی پیش از جراحی یا در کمخونی ناشی از زیدوودین نیز بهکار میرود.
این دارو میتواند فشارخون را بالا ببرد و خطر لخته، سکتهٔ مغزی و حملهٔ قلبی را افزایش دهد؛ این خطر با بالا رفتن بیشازحد هموگلوبین بیشتر میشود. مقدار و فاصلهٔ تزریق باید فقط با آزمایش خون و طبق برنامهٔ پزشک تنظیم شود.
پیش از شروع، اگر فشارخون کنترلنشده، سابقهٔ لخته یا سکته، بیماری قلبی، تشنج، حساسیت به فرآوردههای اریتروپویتینی یا کمخونیِ نامشخص دارید، اطلاع دهید. تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه، ضعف ناگهانی یکطرفه، تشنج یا تورم دردناک پا نیازمند رسیدگی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اریتروپویتین یک داروی محرک خونسازی از گروه داروهای ضدکمخونی است و شکل موردنظر، تزریقی است. این دارو نسخهٔ ساختهشدهٔ هورمون اریتروپویتین است؛ هورمونی که عمدتاً کلیهها میسازند و مغز استخوان را برای تولید گلبول قرمز تحریک میکند. در بیماری مزمن کلیه، شیمیدرمانی یا برخی شرایط دیگر، کمبود یا ناکارآمدی این پیام باعث کمخونی میشود و اریتروپویتین میتواند تعداد گلبول قرمز و هموگلوبین را افزایش دهد. پاسخ درمانی با آزمایش خون، فشارخون و بررسی ذخایر آهن سنجیده میشود و این دارو علت اصلی بیماری زمینهای را درمان نمیکند.
موارد مصرف
- کمخونی ناشی از بیماری مزمن کلیه، در بیماران دیالیزی یا غیردیالیزی
- کمخونی ناشی از شیمیدرمانیِ سرکوبکنندهٔ مغز استخوان در برخی بیماران مبتلا به سرطان
- کاهش نیاز به انتقال خون در برخی جراحیهای بزرگِ انتخابی، با برنامهریزی تخصصی
- کمخونی ناشی از مصرف زیدوودین در برخی بیماران مبتلا به اچآیوی
روش مصرف
این دارو فقط به صورت تزریق استفاده میشود؛ مسیر تزریق، یعنی زیرپوستی یا وریدی، و زمانبندی آن به علت کمخونی، وضعیت کلیه و برنامهٔ درمان بستگی دارد. تزریق و مقدار مصرف باید طبق نسخه و توسط کادر درمان یا فردی که برای تزریق زیرپوستی آموزش دیده انجام شود؛ خودسرانه مسیر، فاصله یا مقدار را تغییر ندهید. نوبتها را منظم پیگیری کنید و اگر یک نوبت فراموش شد، مقدار بعدی را دوبرابر نکنید و برای برنامهٔ بعدی با مرکز درمانی تماس بگیرید. دارو را تکان ندهید، با داروی دیگری مخلوط نکنید و اگر محلول کدر، تغییررنگداده یا دارای ذرات بود، آن را مصرف نکنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کمخونی ناشی از بیماری مزمن کلیه در بیماران دیالیزی یا غیردیالیزی
پیش از شروع و در طول درمان، کمبود آهن و سایر علل کمخونی بررسی و اصلاح شود. درمان معمولاً با هموگلوبین کمتر از ۱۰ آغاز میشود؛ در بزرگسالان غیردیالیزی با بالاتر رفتن از ۱۰، در دیالیزیها با نزدیکشدن به ۱۱ و در کودکان به ۱۲، دوز کاهش یا موقتاً قطع میشود.
کمخونی ناشی از شیمیدرمانیِ سرکوبکنندهٔ مغز استخوان در بیماران مبتلا به سرطان
معمولاً فقط با هموگلوبین کمتر از ۱۰، با باقیماندن دستکم ۲ ماه شیمیدرمانی و زمانی که هدف درمان قطعی نیست شروع میشود. در افزایش هموگلوبین بیش از ۱ گرم/دسیلیتر طی ۲ هفته، دوز ۲۵٪ کاهش یابد و پس از پایان شیمیدرمانی یا نبود پاسخ پس از ۸ هفته قطع شود.
کاهش نیاز به انتقال خون در جراحیهای بزرگ انتخابی غیرقلبی و غیرعروقی
فقط با برنامهریزی کافی برای جراحی انتخابی بزرگ استفاده میشود و برای جراحی فوری یا قلبی و عروقی مناسب نیست. بررسی ذخایر آهن و پیشگیری از لختهٔ وریدی ضروری است.
کمخونی ناشی از مصرف زیدوودین در بیماران مبتلا به اچآیوی
اگر هموگلوبین از ۱۲ گرم/دسیلیتر بیشتر شود، دارو موقتاً قطع و پس از افت به کمتر از ۱۱ با ۲۵٪ کاهش دوز قبلی از سر گرفته شود؛ در صورت نبود پاسخ پس از ۸ هفته در بالاترین دوز، درمان قطع شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت شدید به اریتروپویتین، داروهای مشابه یا مواد تشکیلدهندهٔ فرآورده؛ همچنین سابقهٔ کمخونی نادر ناشی از توقف ساخت گلبول قرمز پس از داروهای اریتروپویتینی.
- فشارخون کنترلنشده، بیماری قلبی، حملهٔ قلبی، سکته، لختهٔ وریدی یا ریوی، یا سابقهٔ گرفتگی مسیر عروقی دیالیز.
- علتهای دیگر کمخونی یا کمبود آهن، ویتامین ب۱۲ یا فولات؛ تا اصلاح این کمبودها ممکن است پاسخ به دارو کافی نباشد.
- بیماری کلیه و دیالیز، بیماری کبد، سابقهٔ تشنج، یا کودک و سالمند بودن بیمار؛ این شرایط میتواند برنامهٔ پایش را تغییر دهد.
- ابتلا به سرطان و نوع و زمان شیمیدرمانی، یا جراحی پیشِ رو و برنامهٔ اهدای خون پیش از جراحی؛ در کمخونیِ مرتبط با سرطان، انتخاب بیمار و مدت درمان اهمیت زیادی دارد.
- بارداری، قصد بارداری یا شیردهی، و فهرست کامل همهٔ داروها، مکملهای آهن و فرآوردههای گیاهی.
عوارض احتمالی
- سردرد
- تهوع، استفراغ یا اسهال
- تب، لرز یا علائم شبیه سرماخوردگی، بهویژه در شروع درمان
- درد عضلات، استخوانها یا مفاصل
- درد، قرمزی، خارش یا تورم خفیف محل تزریق
- افزایش شدید فشارخون، سردرد بسیار شدید، تاری دید، گیجی یا تشنج؛ فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید و در صورت تشنج یا کاهش هوشیاری، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- درد یا فشار قفسهٔ سینه، تنگی نفس ناگهانی، عرق سرد، تهوع شدید یا غش؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- ضعف یا بیحسی ناگهانی یکطرفه، اختلال گفتار یا دید، از دست رفتن تعادل یا سردرد ناگهانی شدید؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تورم، گرمی و درد یک ساق یا تنگی نفس ناگهانی و سرفهٔ خونی؛ احتمال لخته وجود دارد و باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کهیر گسترده، تورم لب، صورت یا زبان، خسخس، مشکل تنفس یا بلع، تاول و پوستهریزی پوست؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- بدتر شدن ناگهانی کمخونی، رنگپریدگی، خستگی شدید یا تنگی نفس با وجود ادامهٔ درمان؛ در همان روز با پزشک تماس بگیرید، چون ممکن است نیاز به بررسی فوری داشته باشد.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
تداخل غذایی مشخصی با غذای معمول ندارد و معمولاً بهخاطر غذا نیاز به فاصلهگذاری ندارد. بااینحال، بالا رفتن فشارخون یا تغییر خطر لخته میتواند نیاز به بازبینی داروهای فشارخون و برنامهٔ داروهای ضدانعقاد، بهویژه در دیالیز یا پیش از جراحی، ایجاد کند؛ این داروها را خودسرانه قطع یا تنظیم نکنید. مکمل آهن، ویتامین ب۱۲ و فولات ممکن است برای اصلاح کمبودها لازم شوند، اما مصرفشان بر اساس آزمایش انجام شود. الکل تداخل مستقیم شناختهشدهای با خود دارو ندارد، ولی میتواند کنترل فشارخون و علائم سرگیجه یا ضعف را بدتر کند. فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اگر باردارید، قصد بارداری دارید یا بارداری در طول درمان رخ داد، پیش از ادامهٔ درمان با متخصص هماهنگ کنید؛ اطلاعات انسانی محدود است و مصرف تنها زمانی انجام میشود که فایدهٔ درمان برای مادر بر خطر احتمالی غلبه داشته باشد. معلوم نیست اریتروپویتین تزریقی به شیر مادر منتقل میشود یا نه. برخی ویالهای چنددوزی ممکن است حاوی بنزیلالکل باشند که برای نوزاد خطرناک است؛ دربارهٔ شیردهی باید نوع دقیق فرآورده بررسی شود.
نگهداری
معمولاً در یخچال، در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد، داخل بستهٔ اصلی و دور از نور نگهداری کنید؛ یخ نزند و تکان داده نشود. اگر دارو یخ زده، کدر شده، تغییررنگ داده یا ذره دارد، مصرف نکنید و آن را دور از دسترس کودکان قرار دهید. تاریخ انقضا و دستور نگهداریِ فرآوردهٔ داخل جعبه را بررسی کنید؛ ماندن بیرون از یخچال فقط طبق دستور همان فرآورده باشد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۸ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا اریتروپویتین همان آهن است؟
۰۲چرا باید فشارخونم را در طول درمان کنترل کنم؟
۰۳اگر یک نوبت تزریق را فراموش کنم، چه کار کنم؟
۰۴آیا تزریق اریتروپویتین را میتوان در خانه انجام داد؟
۰۵آیا اریتروپویتین برای هر نوع کمخونی مفید است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۸ برند از ۶ سازنده، در گروه B03XA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.