گلبول قرمز کملکوسیت اشعهدیده
گلبول قرمز کملکوسیت اشعهدیده فرآوردهای خونی است که از خون اهدایی تهیه و برای جبران کمبود گلبول قرمز به بیمار تزریق میشود. حذف گلبولهای سفید و پرتودهی کنترلشده، ایمنی این تزریق را برای بیماران خاص بالا میبرد.
بیشتر برای درمان کمخونی شدید و جبران خون در موارد خونریزی شدید به کار میرود، بهویژه در بیماران دارای نقص ایمنی، گیرندگان پیوند مغز استخوان، نوزادان و کسانی که خون را از بستگان نزدیک دریافت میکنند.
این فرآورده فقط در بیمارستان و زیر نظر مستقیم کادر درمانی، پس از تعیین گروه خونی و آزمایش سازگاری، تزریق میشود و در طول تزریق باید علائم حیاتی بهدقت پایش شود.
اگر پیشتر دچار واکنش نسبت به تزریق خون شدهاید، بیماری قلبی یا کلیوی دارید، باردار هستید یا داروی خاصی مصرف میکنید، پیش از تزریق حتماً پزشک یا تیم درمانی را در جریان بگذارید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
گلبول قرمز کملکوسیت و اشعهدیده یک فرآورده خونی است، نه یک داروی شیمیایی معمول؛ از خون اهدایی تهیه میشود و برای جبران کمبود گلبول قرمز یا اکسیژنرسانی ناکافی به بافتها به کار میرود. در این فرآورده، بیشتر گلبولهای سفید همراه خون با فیلتر مخصوص حذف شدهاند (کملکوسیتسازی) تا خطر تب، حساسیت و انتقال برخی عفونتهای وابسته به گلبول سفید کاهش یابد. سپس واحد خون با اشعه کنترلشده پرتودهی میشود تا لنفوسیتهای زنده باقیمانده در آن غیرفعال شوند و نتوانند در بدن گیرنده تکثیر یابند؛ این کار برای پیشگیری از عارضهای نادر اما خطرناک به نام بیماری پیوند-علیه-میزبان ناشی از تزریق خون انجام میشود. این فرآورده تنها در بیمارستان، توسط کادر درمانی و پس از تعیین گروه خونی و آزمایش سازگاری، بهصورت تزریق وریدی به بیمار داده میشود.
موارد مصرف
- جبران کمخونی شدید یا خونریزی نیازمند به تزریق گلبول قرمز
- حمایت خونی بیماران پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خونساز
- تزریق خون در بیماران با نقص شدید ایمنی یا تحت برخی شیمیدرمانیهای خاص
- تزریق خون داخلرحمی به جنین یا تعویضخون نوزادان
- دریافت خون اهدایی از بستگان درجهیک یا درجهدو (اهدای مستقیم)
- کاهش خطر واکنش پیوند-علیه-میزبان در بیماران مبتلا به لنفوم هوچکین یا شرایط مشابه
روش مصرف
این فرآورده هرگز در منزل یا توسط خود بیمار مصرف نمیشود؛ فقط در بیمارستان یا مرکز درمانی، پس از تعیین گروه خونی و انجام آزمایش سازگاری، از طریق سرم و بهصورت وریدی توسط کادر درمانی تزریق میشود. پیش از شروع، هویت بیمار و تطابق کیسه خون دوباره بررسی میشود؛ تزریق معمولاً با سرعتی آهسته آغاز و در دقایق نخست بهدقت پایش میشود، و سرعت ادامه آن را تیم درمانی بر اساس وضعیت قلبی و کلیوی بیمار تنظیم میکند. هیچ دارو یا محلول دیگری—جز سرم نمکی استاندارد—نباید در همان مسیر وریدی خون تزریق شود، مگر با تأیید تیم درمانی. اگر در حین تزریق احساس لرز، خارش، تنگی نفس یا هر ناراحتی غیرمعمول کردید، بلافاصله به پرستار یا پزشک اطلاع دهید تا در صورت نیاز تزریق متوقف شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه واکنش قبلی به تزریق خون یا فرآوردههای خونی، مانند تب، کهیر یا تنگی نفس
- بیماری قلبی، نارسایی کلیه یا هر مشکل مرتبط با تعادل مایعات بدن
- بارداری یا احتمال بارداری
- سابقه چند بارداری یا تزریق خون قبلی، بهدلیل احتمال وجود پادتنهای خاص در خون
- فهرست کامل داروها، مکملها و حساسیتهای شناختهشده
- هرگونه نقص سیستم ایمنی یا شیمیدرمانی اخیر یا در حال انجام
عوارض احتمالی
- تب خفیف یا لرز گذرا در حین یا پس از تزریق
- خارش یا کهیر خفیف پوستی
- سردرد خفیف
- احساس خستگی گذرا پس از تزریق
- علائم واکنش حساسیتی شدید مانند تنگی نفس ناگهانی، تورم صورت یا گلو، یا افت شدید فشار خون؛ در این حالت بلافاصله به کادر درمانی اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- نشانههای احتمالی تخریب گلبولهای قرمز (واکنش همولیتیک) مانند کمردرد شدید، تیرهشدن ادرار یا تب بالای ناگهانی در حین تزریق؛ بلافاصله به پرستار یا پزشک اطلاع دهید تا تزریق در صورت نیاز متوقف شود.
- تنگی نفس ناگهانی، سرفه شدید یا احساس خفگی در ساعات پس از تزریق؛ در این حالت فوراً به پزشک مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- زردی پوست یا چشم، خستگی شدید یا تیرهشدن ادرار در روزها تا هفتههای پس از تزریق؛ در صورت بروز، بهسرعت با پزشک معالج تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
گلبول قرمز کملکوسیت و اشعهدیده مانند داروهای خوراکی دچار تداخل متابولیکی کلاسیک نمیشود، اما نکات ایمنی مهمی دارد: در همان مسیر وریدی نباید همزمان با محلولهای قندی، محلولهای حاوی کلسیم یا هر داروی دیگری تزریق شود، زیرا میتوانند به گلبولهای قرمز آسیب برسانند یا باعث لختهشدن خون در همان مسیر شوند؛ تنها سرم نمکی استاندارد برای همراهی تزریق مجاز است. داروهای مؤثر بر انعقاد خون، فشار خون یا تعادل مایعات بدن نیز میتوانند بر نحوه پایش تزریق اثر بگذارند. به همین دلیل، پیش از تزریق فهرست کامل داروها و مکملهای خود را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، تزریق گلبول قرمز تنها در صورت ضرورت پزشکی—مانند کمخونی شدید، خونریزی یا ناسازگاری گروه خونی جنین—و با تصمیم پزشک متخصص انجام میشود؛ در این موارد فایده تزریق برای سلامت مادر و جنین معمولاً بر خطرات احتمالی برتری دارد. تزریق خون مانعی برای شیردهی ایجاد نمیکند، اما در هر صورت بارداری یا شیردهی را پیش از تزریق به پزشک اطلاع دهید.
نگهداری
برخلاف داروهای معمول، این فرآورده در منزل نگهداری نمیشود و مسئولیت نگهداری آن کاملاً بر عهده بانک خون و بیمارستان است؛ گلبول قرمز باید در دمای یخچالی کنترلشده و طبق پروتکلهای استاندارد ایمنی خون نگهداری و جابهجا شود، و تاریخ انقضای هر واحد پیش از تزریق توسط کادر درمانی بررسی میشود. بیمار یا خانواده نیازی به هیچ اقدامی برای نگهداری این فرآورده ندارند؛ تنها کافی است هرگونه علامت غیرمعمول را پیش و پس از تزریق به کادر درمانی اطلاع دهند.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا این گلبول قرمز «اشعهدیده» است؟
۰۲تفاوت «کملکوسیت» با خون معمولی چیست؟
۰۳آیا این تزریق خطرناک است؟
۰۴چه کسانی بیشتر به این نوع خاص از گلبول قرمز نیاز دارند؟
۰۵آیا بعد از تزریق میتوانم فعالیت عادی داشته باشم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه B05AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.