دونپزیل
دونپزیل دارویی از گروه مهارکنندههای استیلکولیناستراز است که با بالابردن سطح یک پیامرسان مهم در مغز، به بهبود نسبی عملکرد ذهنی کمک میکند.
این دارو عمدتاً برای کاهش علائم شناختی، مانند افت حافظه و تمرکز، در بیماری آلزایمر (از مراحل خفیف تا شدید) تجویز میشود.
دونپزیل میتواند ضربان قلب را کند کند و در برخی افراد خطر خونریزی گوارشی را افزایش دهد، به همین دلیل سابقهٔ بیماری قلبی یا گوارشی باید پیش از مصرف حتماً با پزشک در میان گذاشته شود.
اگر پیش از شروع دارو سابقهٔ بیماری قلبی، زخم گوارشی یا تشنج دارید، یا در حین مصرف نشانههایی مانند ضربان قلب بسیار کند، سرگیجهٔ شدید یا خونریزی گوارشی ظاهر شد، با پزشک مشورت کنید یا فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
دونپزیل دارویی از گروه مهارکنندههای استیلکولیناستراز (Acetylcholinesterase Inhibitor) است که در دستهٔ داروهای مؤثر بر زوال عقل، از میان داروهای دستگاه عصبی، قرار میگیرد. در بیماری آلزایمر، سطح استیلکولین (پیامرسان عصبی مهم در حافظه و یادگیری) در مغز بهتدریج کاهش مییابد؛ دونپزیل با کند کردن تجزیهٔ این پیامرسان، سطح آن را در مغز بالاتر نگه میدارد. این مکانیسم روند زمینهای بیماری را متوقف یا درمان نمیکند، اما در بسیاری از بیماران به بهبود نسبی یا کندشدن افت حافظه، تمرکز و توان انجام کارهای روزمره کمک میکند. دونپزیل معمولاً برای درمان طولانیمدت و زیر نظر مستمر پزشک تجویز میشود.
موارد مصرف
- کاهش علائم شناختی (حافظه، تمرکز و جهتیابی) در بیماری آلزایمر خفیف
- کاهش علائم شناختی در بیماری آلزایمر متوسط
- کمک به حفظ توان انجام کارهای روزمره در بیماری آلزایمر شدید
- کند کردن نسبی روند افت حافظه و تمرکز در طول زمان
- بهبود نسبی برخی نشانههای رفتاری همراه با زوال عقل، در کنار سایر درمانها
روش مصرف
دونپزیل بهصورت قرص معمولی یا قرص زیرزبانی سریعحل عرضه میشود و معمولاً یکبار در روز، نزدیک زمان خواب، همراه یا بدون غذا مصرف میشود. نوع زیرزبانی را باید روی زبان گذاشت تا در دهان کاملاً حل شود؛ نیازی به قورت دادن کامل یا نوشیدن آب همراه آن نیست. اثر این دارو ناگهانی نیست و بهتدریج طی چند هفته ظاهر میشود، پس مصرف منظم و بدون وقفه اهمیت زیادی دارد. تغییر دوز، شروع یا قطع مصرف را هرگز خودسرانه انجام ندهید، چون قطع ناگهانی میتواند به بدترشدن نسبتاً سریع علائم منجر شود و ازسرگیری آن پس از یک وقفهٔ طولانی نیز باید با نظر پزشک باشد. مقدار دقیق مصرف و هرگونه تنظیم دوز را فقط پزشک بر اساس نسخه تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کاهش علائم شناختی در بیماری آلزایمر خفیف
با یا بدون غذا، ترجیحاً درست پیش از خواب مصرف شود؛ حداکثر معمول ۱۰ میلیگرم در شبانهروز.
کاهش علائم شناختی در بیماری آلزایمر متوسط
با یا بدون غذا، ترجیحاً درست پیش از خواب مصرف شود؛ حداکثر معمول ۱۰ میلیگرم در شبانهروز.
کمک به حفظ توان انجام کارهای روزمره در بیماری آلزایمر شدید
با یا بدون غذا، ترجیحاً درست پیش از خواب مصرف شود؛ در صورت تهوع، استفراغ یا کاهش وزن قابلتوجه، پزشک را مطلع کنید.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت پیشین به دونپزیل یا داروهای مشابه مانند ریواستیگمین یا گالانتامین
- بیماریهای قلبی، بهویژه ضربان قلب کند، اختلال در هدایت الکتریکی قلب یا سابقهٔ غش کردن
- سابقهٔ زخم معده یا خونریزی گوارشی، یا مصرف همزمان داروهای ضدالتهابی غیراستروییدی
- سابقهٔ تشنج، آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریه
- مشکلات ادراری مانند بزرگی پروستات یا انسداد مجاری ادرار، و همچنین بیماری کبدی
- هرگونه جراحی یا بیهوشی برنامهریزیشده در آینده
عوارض احتمالی
- حالت تهوع
- اسهال
- بیاشتهایی
- بیخوابی یا خواب آشفته
- خستگی
- گرفتگی عضلانی
- ضربان قلب بسیار کند یا نامنظم، سرگیجهٔ شدید یا غش کردن — فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای خونریزی گوارشی مانند استفراغ خونی یا مدفوع سیاه و قیریرنگ — فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- بروز تشنج — با اورژانس تماس بگیرید.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت، لب، زبان یا گلو و مشکل در تنفس — با اورژانس تماس بگیرید.
- دشواری یا درد در دفع ادرار — این موضوع را در اولین فرصت با پزشک در میان بگذارید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
دونپزیل با چند دستهٔ دارویی تداخل مهم دارد. مصرف همزمان با داروهای ضدالتهابی غیراستروییدی خطر خونریزی گوارشی را افزایش میدهد؛ داروهایی که ضربان قلب را کند میکنند، مانند برخی بتابلوکرها، اثر کندکنندهٔ دونپزیل بر قلب را تشدید میکنند؛ و داروهای آنتیکولینرژیک میتوانند اثر درمانی آن را خنثی کنند. برخی داروهای بیهوشی و شلکنندههای عضلانی بهکاررفته در جراحی نیز با دونپزیل اثر متقابل دارند، و برخی آنتیبیوتیکها، ضدقارچها یا داروهای ضدتشنج میتوانند سطح آن را در خون بالا یا پایین ببرند. الکل نیز میتواند سرگیجه و خوابآلودگی ناشی از این دارو را تشدید کند. به همین دلیل، فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفیتان را همیشه به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بیماری آلزایمر عمدتاً در سنین بالاتر بروز میکند، به همین دلیل دادهٔ بالینی گستردهای دربارهٔ مصرف دونپزیل در بارداری وجود ندارد و بهطور کلی در این دوران توصیه نمیشود، مگر آنکه پزشک آن را ضروری تشخیص دهد. اینکه این دارو به چه میزان از طریق شیر مادر منتقل میشود نیز بهروشنی مشخص نیست، پس مصرف آن در دوران شیردهی هم باید تنها با نظر صریح پزشک باشد.
نگهداری
دونپزیل را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور و گرمای مستقیم نگه دارید، ترجیحاً در بستهٔ اصلی خود و دور از دسترس کودکان. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا استفادهنشده را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در سطل زبالهٔ معمولی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 5 mg |
| قرص | 10 mg |
| قرص زیرزبانی سریعحل | 5 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۷ برند از ۲۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا دونپزیل بیماری آلزایمر را درمان میکند؟
۰۲اثر دونپزیل از چه زمانی مشخص میشود؟
۰۳اگر یک نوبت مصرف دونپزیل را فراموش کنم چه کنم؟
۰۴آیا دونپزیل باعث بیخوابی یا خواب آشفته میشود؟
۰۵آیا میتوان مصرف دونپزیل را خودسرانه قطع کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۶۴ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۷ برند از ۲۲ سازنده، در گروه N06DA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.