سرماخوردگی و سرفه
سرماخوردگی عفونت ویروسی خودمحدودشوندهٔ مجاری فوقانی تنفسی است (عمدتاً rhinovirus)، با آبریزش و احتقان بینی، گلودرد، عطسه و سرفه، که طی ۷ تا ۱۰ روز خودبهخود بهبود مییابد. دارودرمانی سیر بیماری را کوتاه نمیکند و آنتیبیوتیک اندیکاسیون ندارد؛ منطق درمان صرفاً کاهش شدت همین علائم تا پاکسازی خودبهخودی عفونت است. سرفهٔ حاد گاه تا ۲ تا ۳ هفته پس از فروکش سایر علائم بهصورت سرفهٔ پسا-عفونی باقی میماند.
تسکین علائم مزاحم سرماخوردگی (تب، احتقان و آبریزش بینی، سرفه) تا بهبود خودبهخودی؛ دارودرمانی سیر بیماری را کوتاه نمیکند و آنتیبیوتیک اندیکاسیون ندارد
acetaminophen (یا ibuprofen) برای تب/درد؛ pseudoephedrine برای احتقان بینی؛ dextromethorphan برای سرفهٔ خشک یا guaifenesin برای سرفهٔ همراه خلط، بر پایهٔ علامت غالب
مصرف همزمان چند فرآوردهٔ جداگانهٔ حاوی acetaminophen شایعترین علت پنهان عبور از سقف دوز روزانه و آسیب کبدی است؛ آنتیبیوتیک اندیکاسیون ندارد
تب بیش از ۳ تا ۴ روز یا بازگشت تب پس از بهبود اولیه، سرفهٔ بیش از ۳ هفته، یا تنگی نفس/درد قفسهٔ سینه/افت هوشیاری ← فوراً با اورژانس تماس بگیرید
داروهای این نسخه
هر دارو به بروشور کاملِ آن در بروشور پیوند دارد — دوز، عوارض، تداخل و برندهای ایران.
هدف درمان و آستانهٔ شروع
هدف درمان، تسکین علائم مزاحم (تب/درد، احتقان و آبریزش بینی، سرفه) تا بهبود خودبهخودی است، نه ریشهکنی عامل بیماری یا کوتاهکردن دورهٔ بیماری. آستانهٔ شروع: تب بالای ۳۸.۵ درجهٔ سانتیگراد یا میالژی/سردرد مزاحم برای مسکن-تببر؛ احتقان یا آبریزش مختلکنندهٔ خواب و فعالیت برای ضداحتقان؛ سرفهٔ مزاحم (بهویژه اختلال خواب) برای ضدسرفه یا خلطآور. آنتیبیوتیک در سرماخوردگی بدونعارضه اندیکاسیون ندارد؛ تجویز تجربی آن نه سرعت بهبود را بالا میبرد و نه از عارضهٔ باکتریایی پیشگیری میکند، فقط به مقاومت میکروبی دامن میزند. در کودک زیر ۴ سال، دارودرمانی OTC ضدسرفه/ضداحتقان اندیکاسیون ندارد؛ اقدامات غیردارویی (مایعات، مرطوبسازی هوا، شستوشوی بینی با سالین، بالاتنه هنگام خواب) خط اولاند.
خط اول دارویی
برای تب و درد: acetaminophen خط اول عمومی است، با حاشیهٔ ایمنی گوارشی بهتر از NSAID و مناسب اغلب گروههای سنی و بارداری. ibuprofen جایگزین یا مکمل آن است، بهویژه با گلودرد یا میالژی برجسته؛ در بزرگسال میتوان این دو را متناوب برای تب مقاوم بهکار برد. برای احتقان بینی: pseudoephedrine خوراکی، خط اول ضداحتقان سیستمیک با اثر تنگکنندهٔ عروق مخاط بینی است. برای سرفه: dextromethorphan (سرفهٔ خشک) و guaifenesin (سرفهٔ همراه ترشح غلیظ) گزینههای رایج OTCاند، نه انتخاب اثباتشده؛ گایدلاین ACCP (CHEST) شواهد اثربخشی این دو را در سرفهٔ ناشی از سرماخوردگی محدود و با کیفیت پایین میداند و مصرف روتین را توصیه نمیکند — انتخاب بر پایهٔ ترجیح و تحمل بیمار است، و این ضعف شواهد در کودکان برجستهتر است. اصل کلی دوزدهی: کمترین دوز مؤثر برای کوتاهترین مدت لازم (معمولاً حداکثر ۵ تا ۷ روز) و توقف پس از فروکش علامت هدف.
درمان ترکیبی و تشدید درمان
اغلب فرآوردههای OTC سرماخوردگی ترکیبیاند و انتخاب باید بر پایهٔ الگوی علامتی غالب باشد، نه مصرف کورکورانهٔ فرآوردهٔ «همهکاره»: ترکیب acetaminophen (یا ibuprofen) با pseudoephedrine برای تب/درد همراه احتقان بارز؛ ترکیب dextromethorphan با guaifenesin برای سرفهٔ خشک همراه ترشح غلیظ در فرآوردههای OTC رایج بهکار میرود، با همان محدودیت شواهد ACCP در اثربخشی بالینی. افزودن chlorpheniramine عمدتاً برای آبریزش/عطسهٔ بارز یا فرمول «شبانه» بهسبب اثر آرامبخش کمکی به خواب توجیه دارد؛ در فرمول «روزانه» باید از آنتیهیستامین نسل اول بهدلیل خوابآلودگی پرهیز کرد. نکتهٔ ایمنی کلیدی: از همزمانی دو فرآوردهٔ جداگانهٔ حاوی acetaminophen باید اجتناب کرد؛ سرجمع دوز از همهٔ منابع باید زیر سقف روزانه بماند. «تشدید درمان» یعنی بازبینی تشخیص، نه افزایش دوز: تداوم یا بدترشدن علائم پس از ۷ تا ۱۰ روز، یا بازگشت تب پس از بهبود اولیه — الگوی «بیماری دوگانه» (double sickening) — نشانهٔ احتمال عارضهٔ باکتریایی (سینوزیت، اوتیت میانی، پنومونی) است و باید برای ارزیابی و احتمال آنتیبیوتیک ارجاع شود.
خط دوم و جایگزینها
در عدم پاسخ یا تحمل خط اول: بهجای pseudoephedrine در پرفشاری کنترلنشده، ضداحتقان موضعی بینی جذب سیستمیک کمتری دارد، اما بهسبب خطر رینیت دارویی (rhinitis medicamentosa) باید حداکثر ۳ تا ۵ روز محدود شود. برای گلودرد و درد برجسته، ibuprofen بر acetaminophen ارجحیت نسبی دارد. در سرفهٔ شدید مقاوم، ضدسرفهٔ اوپیوییدی تجویزی کوتاهمدت در بزرگسال در برخی منابع مطرح است، اما بهسبب پتانسیل سوءمصرف رایج نیست. گزینههای غیردارویی با شواهد قابلقبول: عسل (بالای یک سالگی) برای سرفهٔ شبانه، بخور و مرطوبسازی هوا، شستوشوی بینی با سالین برای احتقان، و هیدراتاسیون کافی. زینک در شروع بسیار زودهنگام (۲۴ تا ۴۸ ساعت اول) ممکن است طول دوره را کمی کوتاه کند، با شواهد ناهمگون؛ ویتامین C پس از شروع علائم اثر ثابتشدهای ندارد.
جدول دوز داروها
| دارو | دوز شروع | حداکثر/هدف | نکته |
|---|---|---|---|
| acetaminophen | بزرگسال ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ mg هر ۴ تا ۶ ساعت؛ کودک ۱۰ تا ۱۵ mg/kg هر ۴ تا ۶ ساعت | ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ mg/day (کبد/الکل مزمن تا ۲۰۰۰ mg/day) | سرجمع همهٔ فرآوردههای همزمان لحاظ شود؛ شایعترین علت پنهان آسیب کبدی |
| ibuprofen | بزرگسال ۲۰۰ تا ۴۰۰ mg هر ۴ تا ۶ ساعت؛ کودک بالای ۶ ماه ۵ تا ۱۰ mg/kg هر ۶ تا ۸ ساعت | OTC تا ۱۲۰۰ mg/day (زیرنظر پزشک تا ۳۲۰۰ mg/day) | با غذا؛ زیر ۶ ماهگی و نارسایی کلیه پرهیز شود |
| pseudoephedrine | ۶۰ mg هر ۴ تا ۶ ساعت | ۲۴۰ mg/day | در پرفشاری کنترلنشده و مصرف MAOI ممنوع؛ زیر ۴ سال ممنوع |
| dextromethorphan | ۱۰ تا ۲۰ mg هر ۴ ساعت یا ۳۰ mg هر ۶ تا ۸ ساعت | ۱۲۰ mg/day | تداخل سروتونرژیک با MAOI/SSRI؛ زیر ۴ سال ممنوع |
| guaifenesin | ۲۰۰ تا ۴۰۰ mg هر ۴ ساعت (کندرهش ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ mg هر ۱۲ ساعت) | ۲۴۰۰ mg/day | همراه مایعات فراوان؛ زیر ۴ سال ممنوع |
| chlorpheniramine | ۴ mg هر ۴ تا ۶ ساعت | ۲۴ mg/day | خوابآلودگی/ضدکولینرژیک؛ در سالمند و فرمول «روزانه» پرهیز شود |
گروههای خاص
- نارسایی کلیه: pseudoephedrine کلیوی دفع میشود؛ در GFR پایین فاصلهٔ دوز افزایش یابد. ibuprofen در GFR پایین یا کمآبی خطر آسیب حاد کلیه دارد و باید محدود شود. acetaminophen تنظیم مهمی نیاز ندارد.
- نارسایی کبد: acetaminophen در بیماری کبدی فعال یا الکل مزمن به سقف پایینتر (حدود ۲۰۰۰ mg/day) محدود یا در نارسایی شدید پرهیز شود. dextromethorphan و ibuprofen در نارسایی پیشرفتهٔ کبدی با احتیاط مصرف شوند.
- بارداری و شیردهی: acetaminophen مسکن ارجح در تمام سهماهههاست. ibuprofen (و سایر NSAIDها) از هفتهٔ ۲۰ بارداری بهسبب خطر اختلال کلیوی جنین و الیگوهیدرآمنیوس باید پرهیز شود؛ جداگانه، از حدود هفتهٔ ۳۰ (سهماههٔ سوم) خطر بستهشدن زودرس مجرای شریانی جنین نیز مطرح است — در مجموع ibuprofen در نیمهٔ دوم بارداری منع دارد. pseudoephedrine در سهماههٔ اول و آغاز شیردهی با احتیاط. dextromethorphan و guaifenesin کوتاهمدت نسبتاً کمخطرند؛ chlorpheniramine نزدیک زایمان و در شیردهی نوزاد نارس محدود شود.
- سالمند: chlorpheniramine بهسبب بار ضدکولینرژیک (گیجی، احتباس ادرار، افتادن) توصیه نمیشود. pseudoephedrine در بیماری قلبیعروقی و هیپرتروفی پروستات با احتیاط. ibuprofen خطر گوارشی/کلیوی بیشتری دارد؛ acetaminophen گزینهٔ ایمنتر خط اول است.
- کودک: طبق FDA/AAP، فرآوردههای OTC ضدسرفه/ضداحتقان زیر ۴ سال ممنوع و تا ۶ سال فقط با نظر پزشکاند، چون اثربخشی اثباتشده ندارند و خطر تشنج/تاکیکاردی دارند. acetaminophen/ibuprofen بر پایهٔ وزن دوز میشوند. aspirin زیر ۱۸ سال در بیماری ویروسی ممنوع است (خطر سندرم ری/Reye). عسل بالای یک سالگی جایگزین ایمن ضدسرفه است.
پایش، تداخل و ارجاع
پایش عمدتاً بالینی است: روند تب باید ظرف ۲ تا ۳ روز افت کند؛ در مصرف چندروزه، سرجمع دوز acetaminophen/ibuprofen از همهٔ فرآوردهها و در مصرف طولانیتر ibuprofen عملکرد کلیه پایش شود. با pseudoephedrine در فشار خون مرزی، پایش فشار خون توصیه میشود؛ با chlorpheniramine هشدار خوابآلودگی/پرهیز از رانندگی-الکل داده شود. تداخلهای کلیدی: pseudoephedrine و dextromethorphan هر دو با MAOI منع مطلق دارند (بهترتیب بحران فشار خون و سندرم سروتونین)، حداقل ۱۴ روز پس از قطع MAOI پرهیز شود؛ dextromethorphan با SSRI/SNRI خطر سندرم سروتونین دارد و با مهارکنندههای CYP2D6 (fluoxetine، paroxetine) غلظتش بالا میرود؛ ibuprofen با ACEI/ARB/دیورتیک خطر آسیب کلیه، با وارفارین/ضدپلاکت خطر خونریزی دارد؛ acetaminophen با الکل خطر کبدی و با وارفارین مزمن INR را بالا میبرد؛ chlorpheniramine با آرامبخشها/اوپیوییدها اثر رخوتزا را جمع میکند. موارد ارجاع/هشدار:
- تب بالای ۳۹.۴ درجهٔ سانتیگراد، بیش از ۳ تا ۴ روز بدون بهبود، یا بازگشت تب پس از بهبود اولیه → ارزیابی عارضهٔ باکتریایی
- تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه، خسخس یا افت هوشیاری → فوراً با اورژانس تماس بگیرید
- سرفهٔ بیش از ۳ هفته → ارزیابی علل دیگر (آسم، رفلاکس، سرفهٔ پسا-ویروسی)
- ترشح چرکی بینی با درد صورت بیش از ۱۰ روز یا بدترشدن پس از بهبود اولیه → شک سینوزیت باکتریایی
- درد گوش، گلودرد شدید با اشکال بلع، یا تورم یکطرفهٔ حلق → ارزیابی فوری اوتیت میانی/آبسهٔ پریتونسیلار
- نوزاد زیر ۳ ماه با تب، یا بیقراری شدید و کاهش هوشیاری → فوراً با اورژانس تماس بگیرید
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا در سرماخوردگی آنتیبیوتیک تجویز نمیشود؟
۰۲چرا نباید چند فرآوردهٔ ترکیبی سرماخوردگی را همزمان مصرف کرد؟
۰۳چه زمانی سرفهٔ همراه سرماخوردگی نیاز به بررسی بیشتر دارد؟
۰۴چرا فرآوردههای OTC سرفه و سرماخوردگی در کودک زیر ۴ سال ممنوع است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
این صفحه یک مرجع آموزشیِ دارودرمانی است؛ تجویز، دوز و مدت درمان باید بر پایهٔ معاینه و شرایط هر بیمار و بهدست پزشک تعیین شود. خوددرمانی نکنید.
منبع و بازبینی
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
این راهنما آموزشی و بر پایهٔ گایدلاینهای معتبر تدوین شده و جای معاینه، تشخیص و نسخهٔ پزشک را نمیگیرد؛ دوز نهایی را پزشک بر پایهٔ وضعیت بیمار تعیین میکند.