پروپوفول
پروپوفول یک داروی بیهوشیِ عمومیِ تزریقی از گروهِ داروهای مؤثر بر دستگاه عصبی مرکزی است که با کاهشِ سریعِ سطحِ هوشیاری، بدن را برای جراحی یا اقداماتِ پزشکی آماده میکند.
این دارو بیشتر برای شروع و ادامهٔ بیهوشیِ عمومی حینِ جراحی، و نیز برای آرامبخشی در بخشِ مراقبتهای ویژه یا حینِ اقداماتی مانندِ آندوسکوپی به کار میرود.
پروپوفول را فقط پزشکِ متخصصِ بیهوشی یا مراقبتهای ویژه، در محیطی مجهز به امکاناتِ پایشِ تنفس و قلب، تزریق میکند و هرگز در منزل یا بدونِ نظارتِ مستقیمِ پزشکی مصرف نمیشود.
اگر سابقهٔ حساسیت به تخممرغ، سویا یا هر دارویی، بیماریِ قلبی، تشنج یا اختلالِ چربیِ خون دارید، پیش از دریافتِ این دارو حتماً به تیمِ پزشکی اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پروپوفول (Propofol) یک بیهوشکنندهٔ عمومیِ وریدی و کوتاهاثر از دستهٔ داروهای مؤثر بر دستگاه عصبی مرکزی است که در ایران با نامهایی مانند دیپریوان نیز شناخته میشود. این دارو با تقویتِ اثرِ گیرندهٔ گابا در مغز، فعالیتِ سلولهای عصبی را کاهش میدهد و طیفی از آرامبخشیِ سبک تا بیهوشیِ کاملِ عمومی ایجاد میکند. بهشکلِ مایعی سفیدرنگ و شیری (امولسیونِ چربی) عرضه میشود که تنها بهصورتِ تزریقِ وریدی و توسط تیمِ بیهوشی یا مراقبتهای ویژه تجویز میشود. شروعِ سریعِ اثر و برگشتِ نسبتاً سریعِ هوشیاری پس از قطعِ تزریق از ویژگیهای شاخصِ آن است. مصرفِ آن همیشه در بیمارستان یا کلینیکِ مجهز و همراه با پایشِ پیوستهٔ تنفس، فشارخون و ضربانِ قلب انجام میشود.
موارد مصرف
- شروعِ (القای) بیهوشیِ عمومی پیش از جراحی
- ادامه و نگهداریِ بیهوشیِ عمومی در طولِ جراحی
- آرامبخشیِ بیمارانِ بزرگسالِ تحتِ تهویهٔ مکانیکی در بخشِ مراقبتهای ویژه (ICU)
- آرامبخشی حینِ اقداماتِ تشخیصی یا درمانیِ کوتاه، مانندِ آندوسکوپی و کولونوسکوپی
- کنترلِ برخی تشنجهای مقاوم به درمان، تحتِ نظرِ متخصصِ مغز و اعصاب یا مراقبتهای ویژه
روش مصرف
پروپوفول تزریقی است و فقط توسط پزشکِ بیهوشی یا کادرِ مجربِ مراقبتهای ویژه، بهصورتِ تزریقِ یکبارهٔ وریدی یا تزریقِ پیوسته و کنترلشده، تجویز میشود؛ بیمار یا خانواده هرگز آن را در منزل تزریق نمیکنند. مقدار و سرعتِ تزریق را پزشک بر اساسِ سن، وزن، شرایطِ جسمی و نوعِ اقدام تنظیم میکند و در تمامِ مدت، تنفس و علائمِ حیاتیِ بیمار زیرِ نظر است. پیش از دریافتِ دارو، دستورهای پزشک دربارهٔ ناشتا بودن را دقیق رعایت کنید و هر داروی مصرفی یا بیماریِ زمینهای را از پیش اطلاع دهید. پس از قطعِ تزریق، تا برگشتِ کاملِ هوشیاری تحتِ نظر میمانید و طبقِ توصیهٔ پزشک، معمولاً تا پایانِ همان روز از رانندگی یا انجامِ کارهای دقیق خودداری میکنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
القای بیهوشی عمومی پیش از جراحی
پایش مداوم راه هوایی، تنفس و فشارخون و آمادگی برای تهویهٔ کمکی ضروری است؛ تزریق سریع خطر وقفهٔ تنفسی و افت فشار را افزایش میدهد.
ادامه و نگهداری بیهوشی عمومی در طول جراحی
پایش مداوم عمق بیهوشی و وضعیت قلبیتنفسی و آمادگی برای حمایت راه هوایی ضروری است؛ در کودکان کمسنتر از حد مجاز فرآورده استفاده نشود.
آرامبخشی بزرگسالان تحت تهویهٔ مکانیکی در بخش مراقبتهای ویژه
فقط برای بیمار بزرگسال لولهگذاریشده و تحت تهویهٔ مکانیکی؛ در مصرف طولانی، سطح آرامبخشی، چربی خون و نشانههای سندرم انفوزیون پروپوفول پایش شود.
آرامبخشی حین اقدامات تشخیصی یا درمانی کوتاه
فقط در محیط مجهز و توسط فرد آموزشدیده انجام شود؛ پایش پیوستهٔ راه هوایی، تنفس، اکسیژن و فشارخون ضروری است.
کنترل وضعیت صرعی مقاوم به درمان
فقط در بخش مراقبتهای ویژه و با پایش پیوستهٔ نوار مغزی، راه هوایی و گردش خون؛ خطر افت فشار، سرکوب تنفس و سندرم انفوزیون پروپوفول باید در نظر گرفته شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به پروپوفول یا اجزای فرمولاسیونِ آن، مانندِ تخممرغ، سویا و فرآوردههای آنها
- بیماریهای قلبی، فشارخونِ پایین یا اختلالِ ریتمِ قلب
- صرع یا سابقهٔ تشنج
- اختلالِ چربیِ خون یا بیماریهای نادرِ متابولیکی/میتوکندریایی
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها، گیاهانِ دارویی و مصرفِ الکل یا سایرِ موادِ اثرگذار بر اعصاب
عوارض احتمالی
- افتِ فشارخون حینِ تزریق
- کاهشِ ضربانِ قلب
- دردِ خفیف یا سوزش در محلِ تزریق
- سردردِ گذرا یا سرگیجه پس از بیهوشی
- حالتِ تهوعِ خفیف پس از بیدارشدن
- علائمِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیرِ گسترده، تورمِ صورت یا گلو و تنگیِ نفسِ ناگهانی؛ این وضعیت اورژانسی است و باید بلافاصله تیمِ درمان یا اورژانس را مطلع کرد
- تنفسِ بسیار کند، سطحی یا قطعِ موقتِ تنفس؛ به همین دلیل در تمامِ مدتِ تزریق، پایشِ تنفسیِ پیوسته الزامی است
- افتِ شدیدِ فشارخون یا کندیِ قابلِتوجهِ ضربانِ قلب که نیازمندِ مداخلهٔ فوریِ تیمِ درمان است
- در تزریقِ طولانیمدت و پُردوز (بیشتر در بخشِ مراقبتهای ویژه): بینظمیِ ضربانِ قلب، ضعفِ شدیدِ عضلانی یا تیرگیِ رنگِ ادرار که میتواند نشانهٔ سندرمِ نادرِ ناشی از تزریقِ طولانیِ پروپوفول (Propofol Infusion Syndrome) باشد و نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشک است
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ پروپوفول با سایرِ داروهای مؤثر بر دستگاه عصبی مرکزی، مانندِ بنزودیازپینها، مسکنهای اوپیوئیدی، سایرِ آرامبخشها و برخی داروهای ضدافسردگی یا ضدروانپریشی، میتواند اثرِ خوابآوری و سرکوبِ تنفسی را تشدید کند؛ الکل نیز همین خطر را افزایش میدهد. همزمانی با برخی داروهای قلبی میتواند افتِ فشارخون یا کندیِ ضربانِ قلب را بیشتر کند. از آنجا که این دارو تنها در محیطِ بیمارستانی تزریق میشود، پیش از بیهوشی، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را دقیق و بدونِ کموکاست به پزشک و تیمِ بیهوشی بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
پروپوفول از جفت عبور میکند و مصرفِ آن در بارداری تنها در مواردی که پزشکِ متخصص - معمولاً برایِ بیهوشیِ اضطراری یا جراحیِ ضروری - صلاح بداند انجام میشود و همیشه با ارزیابیِ دقیقِ سود و خطر همراه است. مقدارِ کمی از دارو ممکن است به شیرِ مادر منتقل شود، اما بهدلیلِ حذفِ نسبتاً سریعِ آن از بدن، ادامهٔ شیردهی پس از بیهوشیهای کوتاهمدت معمولاً با نظرِ پزشک و متخصصِ بیهوشی بلامانع تلقی میشود. این تصمیم را در هر صورت با پزشکِ خود در میان بگذارید.
نگهداری
پروپوفول را بیمار یا خانواده در منزل نگهداری نمیکند؛ این دارو در بیمارستان یا کلینیک، توسط داروخانه و کادرِ درمان، دور از نورِ مستقیم و در دمایی که سازنده مشخص کرده نگهداری و بلافاصله پیش از تزریق آماده میشود. آمپول یا ویالِ بازشده تنها یکبار مصرف میشود و کادرِ درمان پیش از تزریق، تاریخِ انقضا و یکنواختیِ ظاهریِ محلولِ سفیدِ شیریرنگ را بررسی میکند.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی امولسیون | 10 mg / 1mL |
| تزریقی امولسیون | 20 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۷ برند از ۲۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا رنگِ پروپوفول سفید و شیری است؟
۰۲چرا هنگامِ تزریقِ پروپوفول احساسِ سوزش میکنم؟
۰۳بعد از بیهوشی با پروپوفول چه زمانی میتوانم رانندگی کنم؟
۰۴آیا پروپوفول اعتیادآور است؟
۰۵چرا نامِ پروپوفول را گاهی در اخبار میشنویم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۱۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۷ برند از ۲۵ سازنده، در گروه N01AX10. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.