پلاسمای تازه منجمد
پلاسمای تازه منجمد بخش مایع خون اهدایی و یک فرآوردهٔ خونی تزریقی است که چندین عامل انعقادی را در اختیار بدن میگذارد. هدف آن کمک به کنترل خونریزی یا اصلاح کمبود عوامل انعقادی است.
بیشتر برای خونریزی شدید یا اختلال قابلتوجه انعقاد، وقتی چند عامل انعقادی کم شدهاند، استفاده میشود. در تعویض پلاسما برای پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک نیز کاربرد دارد؛ برای کمخونی یا صرفاً افزایش حجم خون نیست.
این فرآورده باید فقط در مرکز درمانی، پس از بررسی هویت و سازگاری گروه خونی، و با پایش حین تزریق داده شود. تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، کهیر گسترده، تب و لرز شدید یا درد قفسهٔ سینه را فوراً به پرستار اطلاع دهید.
اگر پیشتر به خون یا پلاسما واکنش شدید داشتهاید، بیماری قلبی یا کلیوی دارید، باردار یا شیرده هستید، یا داروهای رقیقکنندهٔ خون و ضدپلاکت مصرف میکنید، پیش از انتقال اطلاع دهید. اگر درخواست پلاسما فقط بر اساس یک آزمایش غیرطبیعی و بدون خونریزی است، دربارهٔ ضرورت آن و درمانهای اختصاصی سؤال کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پلاسمای تازه منجمد یک فرآوردهٔ خونی تزریقی در گروه فرآوردههای خون و خونسازی است که از بخش مایع خون اهدایی تهیه و سریع منجمد میشود. این فرآورده پروتئینها و چندین عامل انعقادی، از جمله عوامل انعقادی ناپایدار، را حفظ میکند. پس از تزریق، عوامل انعقادی موجود در پلاسما میتوانند به تشکیل لختهٔ طبیعی و کنترل خونریزی کمک کنند. انتخاب و مقدار آن بر اساس علت اختلال، شدت خونریزی و آزمایشهای انعقادی در مرکز درمانی انجام میشود.
موارد مصرف
- جبران کمبود چندین عامل انعقادی در خونریزی فعال یا خطر بالای خونریزی
- خونریزی شدید یا اختلال انعقاد در جریان انتقال حجیم خون
- خونریزی یا اقدام تهاجمی در بیماری پیشرفتهٔ کبدی همراه با اختلال انعقاد
- خونریزی همراه با انعقاد منتشر داخل عروقی
- تعویض پلاسما در پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک
- کمبود ارثی یا اکتسابی برخی عوامل انعقادی، یا در برخی شرایط اورژانسی برای برگرداندن اثر وارفارین، وقتی درمان اختصاصی مناسب در دسترس نیست
روش مصرف
پلاسمای تازه منجمد فقط بهصورت تزریق وریدی و با تجهیزات و پایش استاندارد انتقال خون داده میشود. چون تزریق وریدی است، به غذا یا ناشتایی وابسته نیست؛ ذوبکردن فرآورده، زمان شروع، تعداد واحدها، سرعت انتقال و نیاز به تکرار را پزشک بر اساس وزن، شدت خونریزی، آزمایشهای انعقادی و پاسخ بیمار تعیین میکند. در طول تزریق و مدتی پس از آن، علائم حیاتی و نشانههای واکنش انتقالی بررسی میشود. هر توقف یا ادامهٔ انتقال باید با نظر کادر درمان باشد و بیمار نباید فرآورده را در خانه نگهداری یا خودسرانه درخواست یا تکرار کند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
جبران کمبود چندین عامل انعقادی در خونریزی فعال یا خطر بالای خونریزی
در صورت وجود فرآوردهٔ اختصاصی عامل انعقادی، آن فرآورده بر پلاسما ترجیح دارد؛ صرفاً برای اصلاح آزمایش غیرطبیعی بدون خونریزی یا اقدام تهاجمی پرخطر استفاده نشود.
خونریزی شدید یا اختلال انعقاد در جریان انتقال حجیم خون
جزئی از پروتکل انتقال حجیم خون است و معمولاً همراه گلبول قرمز و پلاکت تجویز میشود؛ حجمهای بیشتر فقط با هدایت پایش انعقادی داده شود.
خونریزی یا اقدام تهاجمی در بیماری پیشرفتهٔ کبدی همراه با اختلال انعقاد
در بیماری کبدی بدون خونریزی یا اقدام تهاجمی پرخطر، برای اصلاح آزمایش انعقادی بهتنهایی مصرف نشود.
خونریزی همراه با انعقاد منتشر داخل عروقی
درمان علت زمینهای ضروری است؛ در کمبود قابلتوجه فیبرینوژن، پلاسما بهتنهایی ممکن است کافی نباشد و فرآوردهٔ جایگزین فیبرینوژن لازم شود.
تعویض پلاسما در پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک
درمان اورژانسی باید در مرکز مجهز به تعویض پلاسما انجام شود؛ در ابتدا معمولاً حجم ۱٫۵ برابر و پس از پاسخ، حجم کمتر بهکار میرود.
کمبود ارثی یا اکتسابی برخی عوامل انعقادی، در صورت نبود فرآوردهٔ اختصاصی
دوز و دفعات تکرار بین عوامل مختلف یکسان نیست؛ در صورت دسترسی، کنسانترهٔ اختصاصی عامل انعقادی اولویت دارد.
برگرداندن اورژانسی اثر وارفارین در خونریزی شدید، هنگام نبود درمان اختصاصی مناسب
کنسانترهٔ کمپلکس پروترومبین بر پلاسما ترجیح دارد؛ پلاسما فقط در وضعیت اورژانسی و نبود آن، بهویژه در خونریزی شدید، استفاده شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ واکنش شدید، تنگی نفس، افت فشار یا بیهوشی پس از تزریق خون، پلاسما یا سایر فرآوردههای خونی؛ ممکن است فرآوردهٔ ویژه و پایش نزدیکتر لازم باشد.
- سن پایین یا بالا، وزن کم، بیماری قلبی، نارسایی کلیه، تنگی نفس یا سابقهٔ تجمع مایع؛ در این شرایط خطر اضافهبار گردش خون بیشتر است و حجم و سرعت انتقال باید با دقت تعیین شود.
- بیماریهای کبدی، اختلالات انعقادی، کمبود شناختهشدهٔ یک عامل انعقادی یا سابقهٔ لختهٔ خون؛ علت دقیق درخواست پلاسما باید روشن باشد.
- مصرف وارفارین، هپارین، آسپرین، کلوپیدوگرل، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا مکملهای گیاهی مؤثر بر خونریزی.
- بارداری، احتمال بارداری یا شیردهی، و نیز جراحی یا اقدام تهاجمیِ پیشرو.
- سابقهٔ دریافت مکرر خون یا فرآوردههای خونی، ایجاد پادتن، یا هر واکنش ناخوشایند در انتقال قبلی.
عوارض احتمالی
- خارش، قرمزی پوست یا کهیر محدود
- تب خفیف یا لرز
- سردرد، تهوع یا احساس ناخوشی گذرا
- حساسیت شدید یا شوک حساسیتی: تورم لب، زبان یا گلو، خسخس، تنگی نفس، افت فشار، سرگیجه یا غش. فوراً به پرستار اطلاع دهید تا انتقال متوقف و درمان آغاز شود؛ اگر پس از خروج از مرکز درمانی رخ داد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- آسیب حاد ریه پس از انتقال: تنگی نفس ناگهانی، سرفه، کاهش اکسیژن، کبودی یا احساس فشار در قفسهٔ سینه در حین یا چند ساعت پس از تزریق. این وضعیت نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است و در صورت بروز پس از ترخیص باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- اضافهبار گردش خون: تنگی نفس رو به افزایش، بهویژه هنگام درازکشیدن، ورم پاها یا احساس فشار در قفسهٔ سینه؛ این عارضه در افراد قلبی و کلیوی مهمتر است. فوراً آن را به کادر درمان اطلاع دهید و در صورت بروز پس از ترخیص به اورژانس مراجعه کنید.
- واکنش تخریب گلبولهای قرمز بر اثر ناسازگاری: تب و لرز شدید، درد کمر یا قفسهٔ سینه، ادرار تیره، افت فشار یا کمشدن ادرار. انتقال باید فوراً متوقف و بیمار در مرکز درمانی ارزیابی شود؛ بعد از ترخیص فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کاهش کلسیم در انتقال حجیم: گزگز یا بیحسی اطراف دهان، گرفتگی عضلات، لرزش، تشنج یا تپش قلب. همان لحظه به کادر درمان اطلاع دهید؛ این علائم نیاز به بررسی و درمان فوری دارند.
- انتقال عفونت از راه خون بسیار نادر است، اما تب ماندگار، زردی، ادرار تیره یا بدحالی غیرعادی در روزها و هفتههای پس از انتقال باید سریع بررسی شود؛ در صورت شدید بودن علائم، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
پلاسمای تازه منجمد تداخل غذایی یا دارویی کلاسیک مانند قرصها ندارد، اما داروهای مؤثر بر انعقاد، مانند وارفارین، هپارین، آسپرین، کلوپیدوگرل و برخی داروهای ضدالتهاب، خطر خونریزی و نتیجهٔ آزمایشها را تغییر میدهند و بر تصمیم انتقال اثر دارند؛ آنها را خودسرانه قطع یا شروع نکنید. الکل تداخل مستقیم با خود فرآورده ندارد، ولی مصرف زیاد میتواند عملکرد کبد و خطر خونریزی را بدتر کند. محلولهای حاوی کلسیم و بعضی داروها یا محلولهای تزریقی نباید بدون هماهنگی از همان مسیر وریدی عبور کنند؛ این موضوع را کادر درمان کنترل میکند. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بارداری مانع مطلق دریافت این فرآورده نیست؛ اگر خونریزی شدید یا اختلال انعقاد وجود داشته باشد، پزشک ممکن است آن را ضروری بداند و سود و خطر برای مادر و جنین را بسنجد. انتقال پلاسما بهتنهایی معمولاً دلیلی برای قطع شیردهی نیست، اما بیماری زمینهای و داروهای همراه مهماند؛ بارداری، احتمال آن یا شیردهی را پیش از انتقال اعلام کنید.
نگهداری
این فرآورده باید فقط در بانک خون یا مرکز درمانی، در فریزر تخصصی و دمای انجماد تعیینشده روی برچسب نگهداری شود؛ فریزر خانگی برای آن مناسب نیست. پس از ذوب، باید در مهلت تعیینشدهٔ مرکز مصرف شود و هرگز نباید دوباره منجمد شود. نام فرآورده، سلامت کیسه و تاریخ انقضا باید پیش از مصرف بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۳ برند از ۱۹ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا پلاسمای تازه منجمد همان خون کامل یا سرم است؟
۰۲اگر آزمایش انعقاد غیرطبیعی باشد، حتماً باید پلاسما بگیرم؟
۰۳آیا گروه خونی برای تزریق پلاسما مهم است؟
۰۴آیا پلاسمای تازه منجمد اثر وارفارین را برمیگرداند؟
۰۵اگر هنگام تزریق خارش یا تنگی نفس پیدا کنم چه کار کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۳ برند از ۱۹ سازنده، در گروه B05AX03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.