ژلاتین اصلاحشده
ژلاتین اصلاحشده یک محلول کلوئیدی تزریقی از ردهٔ جایگزینهای پلاسما و خون است که حجم در گردش خون را بهسرعت افزایش میدهد.
بیشتر برای جبران حجم خون از دسترفته در خونریزی، جراحی، سوختگی و شوک، و گاهی در دستگاههای گردش خون خارج از بدن به کار میرود.
مهمترین نکته این است که ژلاتین میتواند در برخی افراد واکنش آلرژیک، گاه شدید، ایجاد کند؛ به همین دلیل تزریق آن همیشه زیر نظر مستقیم پزشک در محیط درمانی انجام میشود.
اگر پس از تزریق کهیر، خارش شدید، تنگی نفس، تورم صورت یا افت ناگهانی فشار خون رخ داد، باید بیدرنگ به تیم درمان اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ژلاتین اصلاحشده (Modified Gelatin) محلولی کلوئیدی تزریقی با غلظت ۳ درصد است که از فرآوری ژلاتین حیوانی به دست میآید و در ردهٔ داروهای جایگزین پلاسما و خون جای میگیرد. برخلاف سرمهای نمکی ساده، مولکولهای نسبتاً بزرگ آن مدتی در داخل رگها باقی میمانند و با حفظ فشار اسمزی خون، حجم گردش خون را بهسرعت افزایش میدهند. این دارو فقط بهصورت تزریق وریدی و توسط کادر درمان در بیمارستان تجویز میشود، نه برای مصرف خانگی. هدف اصلی آن، پایدارسازی سریع فشار خون و گردش خون در شرایطی است که بدن حجم زیادی از خون یا مایعات را از دست داده باشد.
موارد مصرف
- جبران حجم خون از دسترفته در خونریزیهای شدید (تروما، جراحی، زایمان)
- درمان و پیشگیری از شوک ناشی از افت حجم خون (شوک هیپوولمیک)
- جایگزینی مایعات در سوختگیهای گسترده
- حفظ فشار خون و حجم گردش خون در حین جراحیهای بزرگ
- محلول آمادهسازی در دستگاههای گردش خون خارج از بدن، مانند بایپس قلبی یا برخی روشهای دیالیز
روش مصرف
این دارو هرگز در منزل یا توسط خود فرد تزریق نمیشود؛ فقط توسط پزشک یا پرستار، از طریق سرم وریدی و در بیمارستان یا مرکز درمانی مجهز به امکانات احیا تجویز میشود، چون امکان بروز واکنش آلرژیک وجود دارد. سرعت تزریق، حجم کلی و طول مدت درمان را پزشک بر اساس میزان خون یا مایع از دسترفته، وضعیت قلب و کلیه، و پاسخ بدن بیمار تعیین و در تمام طول درمان پایش میکند. فشار خون و ضربان قلب پیش و در حین تزریق کنترل میشود تا در صورت بروز هرگونه واکنش غیرعادی، تزریق بیدرنگ متوقف شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
جبران حجم خون از دسترفته در خونریزی شدید (تروما، جراحی یا پس از زایمان)
در بزرگسالان با از دست رفتن بیش از ۱٫۵ لیتر یا بیش از ۲۰ درصد حجم خون، معمولاً باید خون یا فرآوردههای خونی نیز تجویز شود؛ خون و ژلاتین از مسیرهای انفوزیون جداگانه داده شوند.
درمان شوک هیپوولمیک و پیشگیری از افت فشارخون ناشی از هیپوولمی نسبی در بیهوشی یا جراحی
ژلاتین زمانی مطرح است که کریستالوئیدها بهتنهایی کافی نباشند؛ در هیپوولمی شدید معمولاً همراه کریستالوئیدها و با پایش اضافهبار حجمی استفاده میشود.
درمان شوک هیپوولمیک ناشی از سوختگیهای گسترده
جبران مایع سوختگی باید طبق پروتکل مرکز تخصصی و معمولاً با کریستالوئیدها انجام شود؛ ژلاتین جایگزین روتین مایع اولیه نیست و فقط در شرایط انتخابشده با پایش دقیق بهکار میرود.
حفظ فشارخون و حجم گردش خون در جراحی بزرگ با خطر خونریزی قابلتوجه
پایش فشارخون، خونریزی، هماتوکریت و شاخصهای انعقادی ضروری است؛ در خونریزی قابلتوجه، خون یا فرآوردههای خونی بر اساس ارزیابی بالینی اضافه شود.
آمادهسازی مدار گردش خون خارج از بدن، مانند دستگاه قلب و ریه
در صورت انتخاب ژلاتین برای آمادهسازی مدار، معمولاً همراه کریستالوئیدها و با پایش حجم مدار، هماتوکریت، الکترولیتها و وضعیت گردش خون استفاده میشود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت یا واکنش آلرژیک به ژلاتین یا فرآوردههای مشابه را به پزشک اطلاع دهید.
- ابتلا به نارسایی قلبی، ادم ریوی یا هرگونه اضافهبار مایعات در بدن را پیش از تزریق با پزشک در میان بگذارید.
- سابقهٔ نارسایی کلیه، بهویژه کاهش شدید دفع ادرار، باید به تیم درمان گفته شود.
- اختلالات انعقاد خون یا مصرف داروهای رقیقکنندهٔ خون را با پزشک در میان بگذارید.
- در صورت بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، پزشک را مطلع کنید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و حساسیتهای شناختهشدهٔ خود را پیش از تزریق به کادر درمان بگویید.
عوارض احتمالی
- قرمزی یا گرگرفتگی پوست
- کهیر یا خارش خفیف پوستی
- لرز یا تب خفیف گذرا
- تغییر گذرا در فشار خون در حین تزریق
- حالت تهوع خفیف
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تنگی نفس ناگهانی، تورم صورت یا گلو، یا افت شدید فشار خون — در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- نشانههای اضافهبار مایعات مانند تنگی نفس یا تورم پاها، بهویژه در بیماران قلبی یا کلیوی — باید فوراً به پزشک یا پرستار مراقب اطلاع داده شود.
- خونریزی غیرعادی یا کبودی گسترده که میتواند نشانهٔ اختلال در انعقاد خون باشد — نیازمند بررسی فوری پزشک است.
- کاهش چشمگیر حجم ادرار پس از تزریق — باید بیدرنگ به تیم درمان گزارش شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
ژلاتین محلولی تزریقی است که تحت نظارت مستقیم کادر درمان تجویز میشود، اما چند نکتهٔ تداخلی اهمیت دارد: مصرف همزمان با داروهای ضدانعقاد خون یا داروهایی که بر لختگی خون اثر میگذارند میتواند اثر رقیقشدن خون را تشدید کند. این محلول همچنین ممکن است در برخی آزمایشهای تعیین گروه خونی و سازگاری خون تداخل ایجاد کند، بنابراین آزمایشگاه باید از تزریق اخیر آن مطلع باشد. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را همیشه به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
ژلاتین اصلاحشده معمولاً در بارداری فقط در شرایط ضروری، مانند خونریزی شدید زایمانی، و با ارزیابی دقیق پزشک تجویز میشود؛ در چنین موقعیتهایی معمولاً فایدهٔ تثبیت حجم خون بر خطرهای احتمالی ارجحیت دارد. تصمیم دربارهٔ استفاده در دوران شیردهی نیز باید توسط پزشک و بر اساس وضعیت بالینی مادر گرفته شود.
نگهداری
نگهداری این محلول معمولاً بر عهدهٔ بیمارستان یا داروخانه است: باید در دمای اتاق، دور از نور مستقیم آفتاب و یخزدگی نگهداری شود. پیش از تزریق، ظرف دارو باید از نظر شفافیت و نبود ذرات معلق یا تغییر رنگ بررسی شود. مانند هر داروی دیگر، این محلول باید دور از دسترس کودکان بماند و تاریخ انقضای آن پیش از استفاده بررسی گردد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 3 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ژلاتین تزریقی همان ژلاتین خوراکی است؟
۰۲چرا بهجای سرم نمکی معمولی از ژلاتین استفاده میشود؟
۰۳آیا تزریق ژلاتین خطر آلرژی دارد؟
۰۴آیا ژلاتین بر نتیجهٔ آزمایشهای خونی اثر میگذارد؟
۰۵آیا میتوان این دارو را در منزل تزریق کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه B05AA06. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.