ژلاتین ۴٪
ژلاتین ۴٪ یک محلول کلوئیدیِ تزریقی است که برای افزایشِ سریع و موقتِ حجمِ مایعِ داخلِ رگها به کار میرود و در ردهٔ جانشینهای پلاسما جای میگیرد.
بیشتر برای جبرانِ حجمِ خونِ ازدسترفته در خونریزی، سوختگی، جراحیِ بزرگ یا شوک، و همچنین در برخی دستگاههای گردشِ خونِ مصنوعی به کار میرود.
مهمترین نکتهٔ ایمنی، احتمالِ واکنشِ حساسیتی (از خفیف تا شدید) به دلیلِ منشأِ ژلاتینیِ این محلول است که باید در طولِ تزریق زیرِ نظرِ تیمِ درمانی رصد شود.
اگر پیش از این به ژلاتین یا محلولهای مشابه حساسیت داشتهاید، یا بیماریِ قلبی، کلیوی یا انعقادی دارید، حتماً پیش از تزریق به پزشک اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ژلاتین ۴٪ یک محلول کلوئیدیِ تزریقی است که از ژلاتینِ اصلاحشده تهیه میشود و در ردهٔ داروییِ «خون و خونسازی»، بهطورِ دقیقتر در گروهِ جانشینهای پلاسمای مبتنی بر ژلاتین، جای میگیرد. این محلول با ایجادِ فشارِ اسمزیِ مناسب در داخلِ رگها، مایع را در فضای داخلعروقی نگه میدارد و به این ترتیب حجمِ در گردشِ خون را بهطور موقت افزایش میدهد. برخلافِ خون یا فرآوردههای خونی، این محلول نه گلبولِ قرمز دارد و نه فاکتورِ انعقادی، و اکسیژنرسانی نمیکند؛ هدفِ آن صرفاً حفظِ فشارِ خون و خونرسانیِ کافی به بافتها تا زمانِ دسترسی به درمانِ قطعیتر است. مصرفِ این دارو همیشه در بیمارستان یا مرکزِ درمانی و توسطِ تیمِ پزشکی انجام میشود.
موارد مصرف
- جبرانِ سریعِ حجمِ خون در خونریزیِ حاد، مثلاً پس از تصادف یا جراحی
- پیشگیری و درمانِ افتِ فشارِ خون ناشی از سوختگیهای گسترده
- حمایت از فشارِ خون و خونرسانیِ بافتی در شوکِ سپتیک یا سایرِ انواعِ شوک
- جایگزینیِ حجمِ مایعات در جراحیهای بزرگ همراه با خونریزیِ قابلِ توجه
- محلولِ اولیه (پرایمینگ) در دستگاههای گردشِ خونِ مصنوعی مانندِ بایپسِ قلبی یا دیالیز
- کمک به همودیلوشنِ درمانی در موارد خاص، زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک
روش مصرف
این محلول هرگز توسطِ خودِ بیمار مصرف نمیشود؛ فقط بهصورتِ تزریقِ وریدی (سرُم) و توسطِ پرستار یا پزشک، معمولاً در بیمارستان، اتاقِ عمل یا بخشِ اورژانس، تجویز میشود. سرعتِ تزریق و حجمِ کلیِ موردنیاز کاملاً به وضعیتِ بیمار—مانندِ میزانِ خونریزی، فشارِ خون و عملکردِ قلب و کلیه—بستگی دارد و پزشک آن را لحظهبهلحظه تنظیم میکند. در طولِ تزریق، علائمِ حیاتی و نشانههای احتمالیِ حساسیت بهدقت زیرِ نظر گرفته میشوند تا در صورتِ بروزِ واکنش، بیدرنگ اقدام شود. بیمار یا همراهِ او نیازی به تنظیمِ دوز یا زمانبندی ندارد؛ هر پرسشی دربارهٔ روندِ درمان باید مستقیماً از تیمِ درمانی پرسیده شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
جبران سریع حجم خون در خونریزی حاد
در خونریزی بیش از ۲۰٪ حجم خون، خون یا فرآوردههای خونی نیز لازم است و هماتوکریت و انعقاد باید پایش شود.
پیشگیری و درمان افت فشار خون ناشی از سوختگیهای گسترده
حجم و سرعت انفوزیون با پایش فشار خون، خونرسانی بافتی و برونده ادرار تنظیم شود؛ از اضافهبار مایع پرهیز شود.
حمایت از فشار خون و خونرسانی بافتی در شوک سپتیک یا سایر انواع شوک
در صورت ناکافی بودن کریستالوئیدها و همراه درمان علت شوک استفاده شود؛ پایش مداوم فشار خون، نبض، تنفس و برونده ادرار ضروری است.
جایگزینی حجم مایعات در جراحیهای بزرگ همراه با خونریزی قابلتوجه
در خونریزی بیش از ۲۰٪ حجم خون، برای جایگزینی گلبولهای قرمز و عوامل انعقادی، فرآوردههای خونی نیز لازم است.
محلول اولیه برای پرایمینگ دستگاههای گردش خون مصنوعی مانند بایپس قلبی یا دیالیز
مقدار نهایی به نیاز دستگاه و ترکیب محلول پرایمینگ وابسته است و باید از اضافهبار مایع جلوگیری شود.
همودیلوشن درمانی در موارد خاص
هموگلوبین، هماتوکریت، فشار خون و شاخصهای انعقادی باید مرتب کنترل شوند و در رسیدن به مقادیر بحرانی، همودیلوشن متوقف یا با خون جبران شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت یا واکنشِ آلرژیک به ژلاتین، محلولهای کلوئیدیِ دیگر یا هر دارو و مادهٔ دیگر
- ابتلا به نارساییِ قلبی یا هر بیماریِ قلبیِ شناختهشده
- بیماریِ کلیوی، بهخصوص کاهشِ شدیدِ ادرار یا نارساییِ کلیه
- اختلالاتِ انعقادِ خون یا مصرفِ داروهای رقیقکنندهٔ خون
- بارداری یا شیردهی در صورتِ وجود
- هر بیماریِ زمینهایِ دیگر مانندِ اختلالِ الکترولیتها یا تعادلِ مایعاتِ بدن
عوارض احتمالی
- خارش یا کهیرِ خفیف در پوست
- قرمزی یا تورمِ خفیف در محلِ تزریق
- افتِ خفیف و گذرای فشارِ خون هنگامِ شروعِ تزریق
- احساسِ سرمای خفیف یا لرز
- حالتِ تهوعِ خفیف
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ تورمِ صورت، لب یا گلو، تنگیِ نفس، خسخسِ سینه یا افتِ ناگهانیِ فشارِ خون؛ در این حالت تیمِ درمانی فوراً تزریق را متوقف میکند و اگر خارج از محیطِ درمانی چنین علائمی دیدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- علائمِ اضافهبارِ مایعات مانندِ تنگیِ نفسِ ناگهانی، تورمِ پاها یا تندشدنِ ضربانِ قلب، بهخصوص در بیمارانِ قلبی یا کلیوی، که باید بیدرنگ به تیمِ درمانی اطلاع داده شود
- خونریزیِ غیرمعمول یا کبودیِ گسترده که میتواند نشانهٔ اختلالِ موقتِ انعقادِ خون پس از تزریقِ حجمِ زیاد باشد
- درد شدید یا تورمِ فزایندهٔ محلِ تزریق که میتواند نشانهٔ نشتِ محلول به بافتِ اطراف باشد و باید فوراً به کادرِ درمانی گفته شود
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
از آنجا که این محلول در بیمارستان و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک تزریق میشود، تداخل بهشکلِ معمولِ داروهای خوراکی مطرح نیست، اما چند نکتهٔ بالینی اهمیت دارد. مصرفِ همزمانِ این محلول با داروهای رقیقکنندهٔ خون یا سایرِ عواملِ مؤثر بر انعقاد باید با احتیاط و زیرِ نظرِ پزشک انجام شود، چون حجمِ بالای این محلول میتواند بهطور موقت غلظتِ فاکتورهای انعقادی را کاهش دهد. برخی از انواعِ این محلول حاویِ کلسیم هستند و نباید همزمان و از یک راهِ وریدی با فرآوردههای خونیِ سیتراتدار تزریق شوند. پیش از هر تزریق، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و محلولهای تزریقیِ دیگری که بیمار دریافت میکند باید به تیمِ درمانی گفته شود تا از هرگونه ناسازگاری جلوگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
کاربردِ این محلول در بارداری معمولاً محدود به شرایطِ اورژانسی و ضروری مانندِ خونریزیِ شدید است و تصمیمِ نهایی همیشه با پزشک، بر اساسِ توازنِ سود و خطر برای مادر و جنین، گرفته میشود. اطلاعاتِ اختصاصی دربارهٔ اثرِ این محلول بر شیردهی محدود است، اما چون مصرفِ آن معمولاً کوتاهمدت و در موقعیتِ حادِ درمانی است، پزشک با در نظر گرفتنِ وضعیتِ مادر و نوزاد دربارهٔ ادامهٔ شیردهی تصمیم میگیرد.
نگهداری
این محلول را کادرِ درمانی نگهداری و آمادهسازی میکند؛ بهطورِ کلی باید دور از یخزدگی و گرمای شدید، در دمای درجشده روی برچسبِ بستهبندی نگهداری شود و تاریخِ انقضا پیش از هر تزریق بررسی گردد. ظرفِ محلول باید از نظرِ شفافیت و نبودِ ذراتِ معلق سالم باشد؛ هر بستهٔ نیمهمصرفشده دور ریخته میشود و برای بارِ بعد نگهداری نمیشود. مانندِ هر فرآوردهٔ دارویی، این محلول باید دور از دسترسِ کودکان نگهداری شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 4 % |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۷ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ژلاتین ۴٪ همان خون یا جایگزینِ کاملِ آن است؟
۰۲چرا این محلول از ژلاتینِ حیوانی ساخته میشود و آیا خطری دارد؟
۰۳آیا میتوان این دارو را در خانه تزریق کرد؟
۰۴اگر در طولِ تزریق احساسِ خارش یا گرگرفتگی کردم چه باید بکنم؟
۰۵آیا این محلول روی نتیجهٔ آزمایشهای خون تأثیر میگذارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۷ برند از ۶ سازنده، در گروه B05AA06. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.