گلبول قرمز شستهشده و اشعهدیده
گلبول قرمز شستهشده و اشعهدیده یک فرآورده خونی از گروه خون و خونسازی است که در آن، گلبولهای قرمز اهداکننده با سرم نمکی شسته و سپس با اشعه گاما یا ایکس پرتودهی میشوند. هدف از این دو مرحله، کمکردن خطر واکنشهای آلرژیک و از بین بردن توان تکثیر گلبولهای سفید باقیمانده در کیسه خون است.
این فرآورده معمولاً برای بیماران دارای نقص شدید ایمنی، گیرندگان پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی، نوزادان نارس یا نیازمند تزریق داخلرحمی، و بیمارانی با سابقه واکنش آلرژیک شدید به تزریق خون به کار میرود.
این فرآورده فقط در بیمارستان و زیر نظر مستقیم تیم درمان تزریق میشود؛ پیش از هر تزریق، گروه خونی و سازگاری آن باید با دقت بررسی شود.
اگر در حین یا پس از تزریق تب، لرز، کهیر، تنگی نفس یا درد کمر و پهلو رخ داد، باید بیدرنگ به تیم درمان اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
گلبول قرمز شستهشده و اشعهدیده در گروه دارویی خون و خونسازی قرار میگیرد و در واقع یک «دارو» به معنای رایج آن نیست، بلکه فرآوردهای زیستی از خون اهداشده است. در مرحله شستوشو، پلاسما، بیشتر پروتئینها، پتاسیم آزادشده و بخشی از گلبولهای سفید و پلاکتها از واحد خون جدا میشوند تا خطر واکنشهای آلرژیک و افزایش ناگهانی پتاسیم خون کم شود. در مرحله پرتودهی، اشعه گاما یا ایکس بر ماده ژنتیکی گلبولهای سفید باقیمانده اثر میگذارد و توان تقسیم و فعالیت ایمنی آنها را از بین میبرد، بدون آنکه کارکرد گلبولهای قرمز آسیب ببیند. هدف نهایی، پیشگیری از بیماری پیوند-علیه-میزبان ناشی از تزریق خون و کمکردن واکنشهای آلرژیک در بیمارانی است که آسیبپذیری بیشتری دارند. تجویز، آمادهسازی و تزریق این فرآورده کاملاً در اختیار پزشک و پایگاه انتقال خون است.
موارد مصرف
- پیشگیری از بیماری پیوند-علیه-میزبان ناشی از تزریق خون در بیماران دارای نقص شدید سیستم ایمنی
- تزریق خون در گیرندگان پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خونساز
- تزریق داخلرحمی برای جنین یا تعویض خون در نوزادان، بهویژه نوزادان نارس
- بیمارانی با سابقه واکنش آلرژیک یا آنافیلاکسی شدید در تزریقهای خون پیشین، یا دارای نوعی نقص نادر ایمنی که خطر این واکنشها را افزایش میدهد
- دریافت خون از خویشاوندان نزدیک (اهدای مستقیم) یا در برخی سرطانهای خون و لنفاوی تحت درمانهای خاص سرکوبکننده ایمنی
- برخی بیماریهای نادر خودایمنی خون که در آنها گلبولهای قرمز نسبت به اجزای پلاسما یا سامانه ایمنی خون حساسیت بیشتری دارند
روش مصرف
این فرآورده هرگز توسط خود بیمار مصرف نمیشود؛ فقط در بیمارستان یا مرکز تزریق خون، توسط پرستار یا پزشک و از طریق سرم داخل وریدی تزریق میشود. پیش از هر تزریق، گروه خونی و سازگاری آن با دقت بررسی و مشخصات کیسه خون با مشخصات بیمار تطبیق داده میشود. سرعت تزریق، حجم و تعداد نوبتها را پزشک معالج بر اساس وضعیت بالینی، سن و دلیل تزریق تعیین میکند و معمولاً در طول تزریق و مدتی پس از آن، علائم حیاتی بیمار پایش میشود. این فرآورده نباید در همان مسیر وریدی با دارو یا محلول دیگری (بهجز سرم نمکی استاندارد) مخلوط شود، مگر با تأیید تیم درمان.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
پیشگیری از بیماری پیوند علیه میزبان ناشی از تزریق خون در نقص شدید سیستم ایمنی
برای این کاربرد، فرآوردهٔ سلولی باید پیش از تزریق اشعهدیده باشد.
تزریق خون در گیرندگان پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خونساز
استفاده از فرآوردهٔ اشعهدیده طبق دستور تیم پیوند ضروری است.
تزریق داخلرحمی جنین یا تعویض خون نوزاد
این اقدامات باید فقط در مرکز تخصصی و با پایش دقیق جنین یا نوزاد انجام شوند.
سابقهٔ واکنش آلرژیک یا آنافیلاکسی شدید به تزریق خون
شستوشوی فرآورده برای کاهش پروتئینهای پلاسما و خطر واکنش، طبق نظر متخصص انجام میشود.
دریافت خون از خویشاوند نزدیک یا برخی سرطانهای خون و لنفاوی تحت درمانهای سرکوبکنندهٔ ایمنی
در خون اهدایی از خویشاوند نزدیک و شرایط مشخص سرکوب ایمنی، اشعهدیده بودن فرآورده اهمیت دارد.
برخی بیماریهای نادر خودایمنی خون همراه با حساسیت گلبولهای قرمز به اجزای پلاسما یا سامانهٔ ایمنی
انتخاب فرآورده و ضرورت شستوشو باید بر اساس سابقهٔ واکنش و بررسیهای پیش از تزریق انجام شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقه هرگونه واکنش آلرژیک، تب یا لرز شدید در تزریقهای خون پیشین
- نقص ایمنی خاص یا حساسیت شناختهشده نسبت به اجزای پلاسمای خون
- بیماریهای زمینهای مانند نارسایی کلیه، نارسایی قلبی یا اختلالات خودایمنی خون
- بارداری یا شیردهی
- هرگونه داروی مصرفی، بهویژه داروهای سرکوبکننده ایمنی یا شیمیدرمانی
- در نوزادان و کودکان، اطلاع دقیق سن، وزن و شرایط بالینی برای تعیین حجم و سرعت مناسب تزریق
عوارض احتمالی
- تب خفیف یا لرز گذرا در حین یا کمی پس از تزریق
- سردرد یا احساس ضعف و خستگی موقت
- قرمزی، خارش یا کهیر خفیف پوستی
- کبودی یا درد خفیف در محل ورید تزریقشده
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تنگی نفس ناگهانی، تورم صورت و گلو یا افت شدید فشار خون: تزریق باید فوراً متوقف شود و با اورژانس تماس بگیرید.
- تب بالا همراه با لرز شدید، درد پهلو یا کمر، یا تیرهشدن رنگ ادرار پس از تزریق: میتواند نشانه واکنش همولیتیک باشد؛ فوراً به تیم درمان اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- تنگی نفس یا سرفه شدید در ساعات پس از تزریق: میتواند نشانه آسیب ریوی یا اضافهبار حجم خون باشد و باید بیدرنگ گزارش شود.
- بثورات پوستی گسترده، اسهال یا زردی پوست و چشم در روزها تا هفتههای پس از تزریق، بهویژه در بیماران با نقص شدید ایمنی: باید بلافاصله به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
از نظر دارویی، این فرآورده تداخل دارویی به شکل رایج ندارد، اما نکاتی مهم در سازگاری تزریق وجود دارد: هرگز نباید در همان مسیر وریدی با محلولهای قندی یا سایر محلولهای رقیقکننده مخلوط شود، زیرا میتواند به آسیب و تخریب گلبولهای قرمز بینجامد؛ تنها سرم نمکی استاندارد برای این منظور مناسب است. فهرست کامل داروها، مکملها و درمانهای زیستی مصرفی (بهویژه داروهای سرکوبکننده ایمنی و شیمیدرمانی) را پیش از تزریق به پزشک و تیم انتقال خون بگویید تا زمانبندی و نوع فرآورده بهدرستی انتخاب شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، این فرآورده تنها در صورت نیاز پزشکی روشن (مانند کمخونی شدید مادر یا جنین یا تزریق داخلرحمی برای جنین) و با تصمیم مشترک متخصص زنان و پزشک خونشناس تجویز میشود و در چنین شرایطی، با رعایت اصول ایمنی، بیخطر در نظر گرفته میشود. تزریق خون تأثیر مستقیمی بر شیردهی ندارد و معمولاً نیازی به قطع آن نیست؛ با این حال، تصمیم نهایی را پزشک بر اساس وضعیت بالینی مادر میگیرد.
نگهداری
نگهداری، زمانبندی و بررسی تاریخ مصرف این فرآورده کاملاً بر عهده پایگاه انتقال خون و بیمارستان است؛ گلبولهای قرمز شستهشده و اشعهدیده باید در دمای یخچالی استاندارد و در زنجیره سرد نگهداری و در بازه زمانی محدودی پس از فرآوری مصرف شوند، زیرا شستوشو و پرتودهی میتواند طول عمر مجاز کیسه خون را کوتاهتر کند. بیمار یا خانواده نیازی نیست درباره نگهداری این فرآورده اقدامی انجام دهند.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا برخی بیماران باید گلبول قرمز «شسته و اشعهدیده» دریافت کنند، نه خون معمولی؟
۰۲آیا پرتودهی این فرآورده باعث میشود خود بیمار «رادیواکتیو» یا خطرناک شود؟
۰۳آیا این فرآورده هر واکنش آلرژیک را کاملاً حذف میکند؟
۰۴تعداد نوبتهای تزریق این فرآورده چگونه تعیین میشود؟
۰۵آیا تزریق مکرر این فرآورده خطر اضافهبار آهن دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه B05AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.