گلبول قرمز اشعهدیده
گلبول قرمز اشعهدیده فرآوردهای خونی از گروه خون و خونسازی است؛ گلبولهای قرمز تغلیظشدهٔ خون اهدایی که با پرتو گاما یا ایکس اشعهدهی شده تا لنفوسیتهای همراه آن غیرفعال شوند. هدف آن رساندن اکسیژن به بدن و پیشگیری از واکنش خطرناک ایمنی در بیماران پرخطر است.
بیشتر برای بیمارانی بهکار میرود که نقص یا سرکوب شدید سامانهٔ ایمنی دارند؛ مانند گیرندگان پیوند مغز استخوان، برخی بیماران شیمیدرمانی، یا مبتلایان به لنفوم هوچکین. همچنین در تعویض خون یا تزریق داخلرحمیِ جنین و نوزاد کاربرد دارد.
این فرآورده فقط در مرکز درمانی و زیر نظر تیم پزشکی تزریق میشود و میتواند بهندرت واکنش تزریقی، آسیب ریوی یا تجمع مایع ایجاد کند. اشعهدهی خطر آلودگی میکروبی یا ویروسی خون را کم نمیکند؛ ایمنی از این نظر با آزمایشهای غربالگری اهداکننده تأمین میشود.
اگر پیشتر به تزریق خون واکنش نشان دادهاید، بیماری قلبی یا کلیوی دارید، یا باردار و شیرده هستید، پیش از تزریق حتماً اطلاع دهید. تنگی نفس، تب و لرز شدید، کهیر گسترده یا احساس بدحالی هنگام یا پس از تزریق نیازمند بررسی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
گلبول قرمز اشعهدیده یکی از فرآوردههای خونی است که از تغلیظ گلبولهای قرمز خون اهدایی بهدست میآید و سپس با پرتو گاما یا ایکس اشعهدهی میشود. هدف از این اشعهدهی، غیرفعالکردن لنفوسیتهای سفید باقیمانده در کیسهٔ خون است تا این سلولها نتوانند در بدن گیرنده تکثیر شوند؛ توانایی گلبولهای قرمز در حمل اکسیژن دستنخورده باقی میماند. این فرآورده در گروه خون و خونسازی قرار میگیرد و فقط بهصورت تزریق وریدی، در مرکز درمانی و زیر نظر پزشک تجویز و مصرف میشود. هدف اصلی آن، پیشگیری از عارضهای نادر اما خطرناک به نام بیماری پیوند علیه میزبان ناشی از انتقال خون، در بیمارانی است که سامانهٔ ایمنیشان ضعیف یا سرکوبشده است.
موارد مصرف
- تزریق خون در افراد دارای نقص شدید و مادرزادی سامانهٔ ایمنی
- بیماران در حال دریافت یا پس از پیوند مغز استخوان و سلولهای بنیادی خونساز
- دریافت خون اهدایی از پدر، مادر، خواهر یا برادر (خویشاوند نزدیک)
- بیماران تحت شیمیدرمانیهای سرکوبکنندهٔ شدید ایمنی، یا مبتلایان به لنفوم هوچکین
- تعویض خون یا تزریق داخلرحمی در جنین و نوزاد
- کمخونی آپلاستیک تحت درمان سرکوبکنندهٔ ایمنی
روش مصرف
این فرآورده هرگز برای مصرف خانگی یا خودتزریقی نیست و فقط از راه ورید، در بیمارستان یا مرکز درمانی و توسط کادر آموزشدیده تزریق میشود. پیش از تزریق، گروه خونی و سازگاری آن با نمونهٔ خون بیمار بررسی میشود و مقدار، سرعت و تعداد واحدهای موردنیاز را پزشک بر اساس علت کمخونی، سطح هموگلوبین، سن و وضعیت قلبی-عروقی بیمار تعیین میکند؛ این تصمیم را نباید خود بیمار یا خانواده تغییر دهند. در طول تزریق، علائم حیاتی و نشانههای واکنش احتمالی بهطور مرتب پایش میشود و سرعت تزریق میتواند بر اساس وضعیت بیمار تنظیم شود. اگر پیشتر برای کاهش واکنش تزریقی دارویی پیش از تزریق برایتان تجویز شده، طبق همان دستور ادامه یابد و هیچ دارویی خودسرانه قطع یا اضافه نشود.
پیش از مصرف بدانید
- واکنشهای قبلی به تزریق خون یا فرآوردههای خونی، از جمله تب، لرز، کهیر یا واکنش شدید و ناگهانی
- کمبود شناختهشدهٔ ایمونوگلوبولین آ در خون یا سابقهٔ واکنش شدید آلرژیک به فرآوردههای خونی
- بیماری قلبی، نارسایی احتقانی قلب یا بیماری کلیوی، بهدلیل خطر تجمع مایع هنگام تزریق
- فهرست کامل داروها و مکملهای مصرفی، بهویژه داروهای رقیقکنندهٔ خون
- بارداری یا احتمال بارداری، و شیردهی
- هرگونه تب، عفونت فعال یا احساس بدحالی تازه پیش از نوبت تزریق
عوارض احتمالی
- احساس گرمای خفیف یا گرگرفتگی هنگام تزریق
- خارش یا کهیر محدود و خفیف
- تب خفیف یا لرز گذرا
- سردرد یا سرگیجهٔ خفیف
- احساس خستگی یا ناخوشی کوتاهمدت پس از تزریق
- کهیر گسترده، تورم لبها، صورت یا گلو، خسخس یا تنگی نفس ناگهانی در حین یا پس از تزریق: باید تزریق فوراً متوقف شود و با اورژانس تماس بگیرید.
- تب بالا و ناگهانی، لرز شدید، درد پهلو یا کمر، ادرار تیره یا افت فشار خون در همان دقایق نخست تزریق: نشانهٔ احتمالی واکنش شدید همولیتیک است؛ فوراً به کادر درمان اطلاع دهید.
- تنگی نفس ناگهانی، سرفه یا افت اکسیژن خون در حین تزریق یا ساعات پس از آن: میتواند نشانهٔ آسیب ریوی مرتبط با انتقال خون باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تنگی نفس تدریجی، ورم پاها، افزایش سریع وزن یا بالارفتن فشار خون پس از تزریق، بهویژه در بیماران قلبی یا کلیوی: نشانهٔ تجمع مایع در بدن است و باید سریع به پزشک اطلاع داده شود.
- زردی پوست یا سفیدی چشم، ادرار تیره یا خستگی غیرعادی چند روز پس از تزریق: میتواند نشانهٔ واکنش همولیتیک دیررس باشد و نیازمند بررسی پزشکی است.
- در دریافتکنندگان تزریقهای مکرر و طولانیمدت، تجمع تدریجی آهن در بدن با گذشت زمان محتمل است؛ این حالت اورژانسی نیست، اما نیازمند پیگیری و آزمایش دورهای منظم است.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
گلبول قرمز اشعهدیده مانند داروهای خوراکی تداخل غذایی یا دارویی مستقیم و ثابتی ندارد؛ اما داروهای رقیقکنندهٔ خون و ضدپلاکت میتوانند در علت یا شدت کمخونی و خونریزی زمینهای اثر بگذارند و در تصمیم پزشک دربارهٔ زمان و مقدار تزریق نقش دارند. این فرآورده هرگز نباید در یک مسیر وریدی با محلولهای حاوی دکستروز یا کلسیم، یا با سایر داروها مخلوط شود؛ چون میتواند به گلبولهای قرمز آسیب برساند یا لخته ایجاد کند و فقط با محلول نمکی استاندارد همراه میشود. در تزریقهای حجیم یا سریع، بهویژه در نوزادان یا بیماران دارای نارسایی کلیه، افزایش پتاسیم خون کمی محتملتر از گلبول قرمز اشعهنخورده است و تیم درمان آن را پایش میکند. فهرست کامل داروها، مکملها و فرآوردههای خونی دریافتیتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، اگر جنین دچار کمخونی شدید شود، پزشکان گاهی از راه بندناف، تزریق داخلرحمی گلبول قرمز انجام میدهند؛ چون سامانهٔ ایمنی جنین هنوز کامل نشده، در این موارد معمولاً از همین نوع گلبول قرمز اشعهدیده استفاده میشود تا خطر واکنش پیوند علیه میزبان کاهش یابد. ضرورت، زمان و روش این تزریق کاملاً تخصصی است و پزشک زنان و متخصص طب مادر و جنین دربارهٔ آن تصمیم میگیرند. در شیردهی، تزریق خون به مادر مانعی برای ادامهٔ شیردهی ایجاد نمیکند؛ آنچه اهمیت دارد، بررسی علت نیاز مادر به تزریق با پزشک است.
نگهداری
این فرآورده هرگز در منزل نگهداری نمیشود؛ فقط در یخچال ویژهٔ بانک خون، در دمای کنترلشده (حدود ۱ تا ۶ درجهٔ سلسیوس) و طبق مقررات استاندارد نگهداری و جابهجا میشود. اشعهدهی میتواند مدت قابلاستفادهٔ کیسه را نسبت به گلبول قرمز اشعهنخورده کوتاهتر کند، به همین دلیل بانک خون تاریخ انقضای تازهای روی برچسب درج میکند که باید دقیقاً رعایت شود. کیسهای که نشت، کدری، لخته یا تغییر رنگ غیرعادی دارد نباید تزریق شود، و نگهداری و دسترسی به آن همیشه زیر نظر و مسئولیت کادر بانک خون و دور از دسترس افراد غیرمجاز است.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا برخی بیماران باید حتماً گلبول قرمز اشعهدیده دریافت کنند؟
۰۲آیا اشعهدهی خطر انتقال عفونت از راه خون را هم کم میکند؟
۰۳آیا گلبول قرمز اشعهدیده کارایی کمتری برای رساندن اکسیژن دارد؟
۰۴تفاوت گلبول قرمز اشعهدیده با گلبول قرمز فیلترشده چیست؟
۰۵آیا خودم میتوانم درخواست گلبول قرمز اشعهدیده بدهم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه B05AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.