دکسمتیلفنیدیت
دکسمتیلفنیدیت محرکِ دستگاهِ عصبیِ مرکزی از خانوادهٔ داروهای مؤثر بر انتقالدهندههای عصبی است که برای بهبودِ تمرکز و کنترلِ بیشفعالی به کار میرود.
این دارو عمدتاً برای درمانِ اختلال کمبود توجه و بیشفعالی (ADHD) در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، در کنارِ مداخلاتِ رفتاری و آموزشی، تجویز میشود.
این دارو محرکِ دستگاهِ عصبی است، پتانسیلِ سوءمصرف و وابستگی دارد و در افرادِ دارای مشکلاتِ قلبی میتواند خطرناک باشد؛ بنابراین باید دقیقاً طبقِ نسخهٔ پزشک مصرف شود.
در صورتِ بروزِ تپشِ قلب، دردِ قفسهٔ سینه، تغییراتِ خلقیِ شدید یا هر نشانهٔ نگرانکننده، حتماً و بدونِ تأخیر با پزشک یا داروسازِ خود مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
دکسمتیلفنیدیت یکی از داروهای محرکِ دستگاهِ عصبیِ مرکزی است که برای درمانِ اختلال کمبود توجه و بیشفعالی به کار میرود و در واقع ایزومرِ فعالِ دارویِ شناختهشدهٔ متیلفنیدیت بهشمار میآید. این دارو با افزایشِ غلظتِ دو انتقالدهندهٔ عصبیِ دوپامین و نوراپینفرین در فضای بینِ سلولهای عصبی، فعالیتِ نواحیای از مغز را که مسئولِ توجه، تمرکز و کنترلِ تکانه هستند تقویت میکند. هدفِ اصلیِ مصرفِ آن کمک به بهبودِ تمرکز، کاهشِ بیقراری و تکانشگری، و افزایشِ توانِ سازماندهیِ فعالیتهای روزمره در بیمار است. این دارو در ایران بهشکلِ قرصِ آهستهرهش عرضه میشود که اثرش را در طولِ روز بهتدریج آزاد میکند. مصرفِ آن همیشه باید بخشی از یک برنامهٔ درمانیِ جامعتر، شاملِ مشاورهٔ رفتاری و آموزشی، و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک باشد.
موارد مصرف
- درمانِ اختلال کمبود توجه و بیشفعالی (ADHD) در کودکانِ ۶ سال به بالا، نوجوانان و بزرگسالان
- کمک به بهبودِ تمرکز و توجه در فعالیتهای تحصیلی، شغلی و روزمره
- کاهشِ رفتارهای تکانشی، بیقراری و پرشذهنیِ ناشی از این اختلال
- استفاده بهعنوانِ بخشی از یک برنامهٔ درمانیِ جامع همراه با مشاوره، آموزش و مداخلاتِ رفتاری
روش مصرف
این دارو معمولاً صبحها و یکبار در روز مصرف میشود تا اثرش در طولِ ساعاتِ بیداری و فعالیت ادامه داشته باشد؛ مصرفِ آن در ساعاتِ پایانیِ روز میتواند به بیخوابی دامن بزند، مگر آنکه پزشک برنامهٔ دیگری تجویز کند. میتوان این دارو را با یا بدونِ غذا مصرف کرد، اما بهتر است الگویِ توصیهشدهٔ پزشک را هر روز یکسان نگهدارید تا جذبِ دارو یکنواخت بماند. قرصِ آهستهرهش را باید کامل بلعید و از خرد کردن، جویدن یا نصفکردنِ آن خودداری کرد، چون این کار الگویِ رهاییِ تدریجیِ دارو را بر هم میزند. مصرفِ منظم و در ساعتِ ثابتِ هر روز به اثربخشیِ بهترِ دارو کمک میکند و تغییرِ خودسرانه در مقدار یا قطعِ ناگهانیِ درمانِ طولانیمدت توصیه نمیشود؛ هر تغییری باید با هماهنگیِ پزشک انجام شود. مقدار و برنامهٔ دقیقِ مصرف را فقط پزشک یا داروساز، متناسب با شرایطِ شما، تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اختلال کمبود توجه و بیشفعالی
با یا بدون غذا، فقط یکبار در صبح مصرف شود؛ قرص آهستهرهش را کامل ببلعید و آن را خرد، نجویید یا نصف نکنید. فشارخون، ضربان قلب، اشتها و رشد، بهویژه در کودکان، باید دورهای پایش شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به متیلفنیدیت، دکسمتیلفنیدیت یا سایرِ اجزای دارو
- سابقهٔ بیماریهای قلبیعروقی، فشارِ خونِ بالا یا ناهنجاریهای ساختاریِ قلب
- سابقهٔ بیماریهای روانی مانند اضطرابِ شدید، اختلالِ دوقطبی، روانپریشی یا افکارِ خودکشی
- سابقهٔ تیکهای حرکتی یا صوتی، سندرمِ تورت، تشنج یا گلوکوم (آبسیاه چشم)
- بیماریِ کبدی یا کلیوی، یا سابقهٔ سوءمصرفِ مواد و الکل
- مصرفِ هر داروی دیگر، بهویژه داروهای ضدافسردگیِ مهارکنندهٔ مونوآمیناکسیداز (MAOI)، و نیز بارداری یا شیردهی
عوارض احتمالی
- کاهشِ اشتها
- بیخوابی یا مشکل در بهخوابرفتن
- سردرد
- دردِ شکم یا ناراحتیِ گوارشی
- خشکیِ دهان
- بیقراری یا تحریکپذیریِ خفیف
- تپشِ قلب، دردِ قفسهٔ سینه یا غشکردن: در صورتِ بروز، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تغییراتِ رفتاریِ شدید، پرخاشگریِ غیرعادی، توهم یا افکارِ خودآزاری: بلافاصله با پزشک تماس بگیرید.
- بروز یا تشدیدِ تیکهای حرکتی یا صوتی: موضوع را در اولین فرصت با پزشک در میان بگذارید.
- سردی، بیحسی، تغییرِ رنگ یا دردِ انگشتانِ دست و پا: این نشانهها را به پزشک اطلاع دهید.
- نشانههای واکنشِ آلرژیک شدید مانند ورمِ صورت و گلو یا دشواریِ تنفس: با اورژانس تماس بگیرید.
- کندشدنِ روندِ افزایشِ قد یا وزن در کودکان طیِ مصرفِ طولانیمدت: پزشک باید این موارد را بهطورِ منظم پایش کند.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
دکسمتیلفنیدیت با داروهای ضدافسردگیِ مهارکنندهٔ مونوآمیناکسیداز (MAOI) تداخلِ خطرناک دارد و مصرفِ همزمان یا حتی در فاصلهٔ کوتاه پس از قطعِ آنها ممنوع است. مصرفِ همزمان با سایر محرکهای دستگاهِ عصبی، برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای فشارِ خون و داروهای ضدانعقادِ خون نیز ممکن است اثرِ این داروها را تغییر دهد. الکل و کافئینِ زیاد هم میتوانند اثراتِ تحریکیِ دارو مانند تپشِ قلب و بیخوابی را تشدید کنند. فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفیات را همیشه به پزشک و داروساز بگو تا از تداخلهای احتمالی پیشگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادههای محدودی دربارهٔ ایمنیِ مصرفِ دکسمتیلفنیدیت در دورانِ بارداری در دست است و این دارو معمولاً تنها زمانی در بارداری تجویز میشود که فایدهٔ آن برای مادر از خطرِ احتمالی برای جنین بیشتر باشد. این دارو به مقدارِ کم در شیرِ مادر ترشح میشود و اثرِ آن بر نوزادِ شیرخوار بهطورِ کامل شناختهشده نیست. تصمیم دربارهٔ شروع، ادامه یا قطعِ این دارو در بارداری و شیردهی باید حتماً با پزشک گرفته شود.
نگهداری
این دارو را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نورِ مستقیمِ آفتاب و گرمای زیاد نگهداری کنید. از آنجا که این دارو محرک و دارای پتانسیلِ سوءمصرف است، بهتر است آن را در جایی امن و دور از دسترسِ کودکان و افرادِ دیگر نگهدارید. پیش از مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص آهستهرهش | 20 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱تفاوتِ دکسمتیلفنیدیت با متیلفنیدیتِ معمولی چیست؟
۰۲آیا دکسمتیلفنیدیت اعتیادآور است؟
۰۳اگر یک نوبتِ مصرفِ دارو فراموش شود چه باید کرد؟
۰۴آیا مصرفِ طولانیمدتِ این دارو روی رشدِ کودکان اثر میگذارد؟
۰۵آیا مصرفِ همزمانِ این دارو با نوشیدنیهای کافئیندار مشکلی دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۲ سازنده، در گروه N06BA04. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.