تب و درد کودکان
تب در کودکان یکی از شایعترین علائمی است که خانوادهها را به مراکز درمانی میکشاند و در اغلب موارد ناشی از عفونتهای ویروسی خودمحدودشونده است. برخلاف بیماریهای مزمن، هدف درمان دارویی تب و درد کودکان رساندن دما به عدد کاملاً طبیعی نیست، بلکه کاهش ناراحتی و دیسترس کودک است. acetaminophen و ibuprofen دو داروی خط اول تسکین تب و درد کودکاناند که ایمنی و اثربخشی آنها بهخوبی اثبات شده است.
کاهش ناراحتی و درد کودک، نه رساندن دما به عدد کاملاً طبیعی
acetaminophen یا ibuprofen، دوز بر اساس وزن واقعی، سن و هیدراتاسیون کودک
نوزاد (زیر ۲۸ روز یا نارس ≥۳۲ هفته): acetaminophen فقط زیر نظر پزشک، هر ۶ تا ۸ ساعت، حداکثر ۵۰ تا ۶۰ mg/kg/۲۴h؛ aspirin ممنوع (سندرم ری)
تب زیر ۳ ماه، بیحالی/کمآبی، تشنج، بثورات پتشیال، سفتی گردن یا شک به اوردوز — با اورژانس تماس بگیرید
داروهای این نسخه
هر دارو به بروشور کاملِ آن در بروشور پیوند دارد — دوز، عوارض، تداخل و برندهای ایران.
هدف درمان و آستانهٔ شروع
تب در کودک معمولاً دمای مقعدی ۳۸ درجهٔ سانتیگراد یا بالاتر تعریف میشود؛ اندازهگیری زیربغلی و پیشانی دقت کمتری دارند. هدف اصلی درمان، کاهش ناراحتی و بیقراری کودک است، نه بازگرداندن دما به عدد کاملاً طبیعی؛ تب بهتنهایی در کودک خوشحال، هوشیار و بدون علامت خطر بیضرر است و لزوماً نیازی به درمان دارویی ندارد. آستانهٔ شروع ضدتب/مسکن بر پایهٔ میزان بیقراری، بیاشتهایی، درد یا اختلال خواب کودک تعیین میشود، نه صرفاً عدد ترمومتر. استثنای مهم: شیرخوار زیر ۳ ماه با تب ۳۸ درجه یا بالاتر نباید صرفاً با ضدتب در منزل درمان شود؛ این وضعیت آستانهٔ ارجاع فوری برای بررسی عفونت جدی/سپسیس است، نه آستانهٔ درمان سرپایی. همین دو دارو برای کنترل دردهای شایع کودکان — پس از واکسیناسیون، دنداندرآوردن، گلودرد، تروماهای جزئی — نیز در دوز مسکن بهکار میروند.
خط اول دارویی
acetaminophen و ibuprofen هر دو داروهای خط اول کنترل تب و درد خفیفتامتوسط کودکاناند و اثربخشی نسبتاً مشابهی دارند؛ انتخاب میان آنها بر اساس سن کودک، وضعیت هیدراتاسیون و کنتراندیکاسیونهای احتمالی صورت میگیرد.
- acetaminophen: دوز ۱۰ تا ۱۵ mg/kg خوراکی، هر ۴ تا ۶ ساعت بر حسب نیاز؛ حداکثر ۵ دوز یا ۷۵ mg/kg در ۲۴ ساعت، با سقف بزرگسالانه در نوجوانان با وزن بالا؛ این رژیم ویژهٔ شیرخوار و کودک است. در نوزادان (سن زیر ۲۸ روز یا نوزاد نارس با سن حاملگی ۳۲ هفته یا بالاتر)، بهدلیل نیمهعمر طولانیتر دارو و نابالغبودن متابولیسم کبدی، با فاصله و سقف کاهشیافتهٔ اختصاصی نوزادان، صرفاً زیر نظر پزشک تجویز میشود: ۱۰ تا ۱۵ mg/kg هر ۶ تا ۸ ساعت (نه هر ۴ تا ۶ ساعت)، حداکثر ۵۰ تا ۶۰ mg/kg در ۲۴ ساعت (نه ۷۵ mg/kg).
- ibuprofen: دوز ۵ تا ۱۰ mg/kg خوراکی، هر ۶ تا ۸ ساعت بر حسب نیاز؛ حداکثر ۴۰ mg/kg یا ۴ دوز در ۲۴ ساعت. تنها در کودکان بالای ۶ ماه با هیدراتاسیون مناسب توصیه میشود.
در این دو دارو، تیتراسیون بهمعنای کلاسیک افزایش تدریجی دوز مطرح نیست؛ دوز باید هر بار بر اساس وزن واقعی کودک، نه سن، و با وسیلهٔ اندازهگیری دقیق (سرنگ خوراکی، نه قاشق خانگی) محاسبه شود تا از خطای دوزدهی، شایعترین علت عوارض دارویی این گروه سنی، پیشگیری شود.
درمان ترکیبی و تشدید درمان
در تب مقاوم یا دردی که با تکدارو بهخوبی کنترل نمیشود، ترکیب متناوب acetaminophen و ibuprofen قابل استفاده است؛ شواهد نشان میدهند این رویکرد ممکن است دما را اندکی بیشتر از تکدرمانی کاهش دهد، اما استفادهٔ روتین از آن، بهدلیل ریسک بالای خطای دوزدهی و نبود شواهد قطعی برای بهبود بالینی معنادار، در گایدلاینهای معتبر اطفال توصیه نمیشود؛ اکثر کودکان با تکداروی صحیح در فاصلهٔ زمانی درست بهخوبی کنترل میشوند.
در صورت انتخاب درمان ترکیبی، برنامهٔ زمانی مکتوب و سادهای لازم است؛ برای نمونه acetaminophen در ساعت صفر و ibuprofen با فاصلهٔ چند ساعت، تا دو داروی متفاوت هرگز همزمان یا با فاصلهٔ کمتر از حداقل مجاز تکرار نشوند. تشدید درمان هرگز بهمعنای عبور از سقف روزانهٔ یک دارو نیست؛ بهویژه سقف acetaminophen، بهدلیل خطر هپاتوتوکسیسیتی، مرزی مطلق است. گام درست تشدید، افزودن داروی دوم در دوز استاندارد است، نه افزایش دوز داروی اول فراتر از حداکثر مجاز. تداوم تب یا درد با وجود رعایت صحیح هر دو دارو، یا بدحال بهنظر رسیدن کودک، نشانهٔ نیاز به بازبینی علت زمینهای است، نه افزایش بیشتر ضدتب.
خط دوم و جایگزینها
در کنتراندیکاسیون ibuprofen، شامل سن زیر ۶ ماه، کمآبی بدن، نارسایی کلیه، خونریزی گوارشی یا حساسیت شناختهشده به NSAIDها، acetaminophen بهتنهایی گزینهٔ اصلی است. در بیماری کبدی شدید یا سوءتغذیهٔ قابلتوجه که acetaminophen با احتیاط بیشتری تجویز میشود، ibuprofen، در نبود کنتراندیکاسیون کلیوی، جایگزین مناسبتری است.
aspirin بهعنوان ضدتب در کودکان و نوجوانان مبتلا به بیماری ویروسی، بهدلیل خطر سندرم ری (Reye syndrome)، کاملاً ممنوع است. برای درد شدیدتری که به دو داروی خط اول پاسخ نمیدهد، مانند درد پس از جراحی یا تروماهای بزرگ، ارجاع برای آنالژزی قویتر تحت نظر متخصص لازم است؛ codeine در کودکان، بهدلیل خطر دپرسیون تنفسی و بهویژه پس از تونسیلکتومی/آدنوئیدکتومی، ممنوع است. naproxen در کودکان بالای ۲ سال عمدتاً برای اندیکاسیونهای روماتولوژیک، نه تب ساده، تحت نظر متخصص بهکار میرود. metamizole در برخی پروتکلها بهعنوان ضدتب جایگزین ذکر میشود، اما بهدلیل خطر آگرانولوسیتوز جایگاه خط اول یا دوم روتین ندارد.
جدول دوز داروها
| دارو | دوز شروع | حداکثر/هدف | نکته |
|---|---|---|---|
| acetaminophen | ۱۰ تا ۱۵ mg/kg هر ۴ تا ۶ ساعت | ۵ دوز یا ۷۵ mg/kg در ۲۴ ساعت | خطر هپاتوتوکسیسیتی در اوردوز؛ توجه به داروهای ترکیبی سرماخوردگی حاوی آن |
| acetaminophen (نوزاد: زیر ۲۸ روز یا نارس ≥۳۲ هفته) | ۱۰ تا ۱۵ mg/kg هر ۶ تا ۸ ساعت | ۵۰ تا ۶۰ mg/kg در ۲۴ ساعت | فاصله و سقف کاهشیافته نسبت به کودک بزرگتر؛ صرفاً زیر نظر پزشک |
| ibuprofen | ۵ تا ۱۰ mg/kg هر ۶ تا ۸ ساعت | ۴۰ mg/kg در ۲۴ ساعت | فقط سن بالای ۶ ماه؛ احتیاط در کمآبی و نارسایی کلیه |
| acetaminophen + ibuprofen (متناوب) | برنامهٔ زمانی مکتوب جداگانه برای هر دارو | سقف روزانهٔ هر دارو جداگانه رعایت میشود | فقط در تب/درد مقاوم به تکدرمانی؛ ریسک خطای دوزدهی |
| aspirin | استفاده نمیشود | — | ممنوع در کودکان بهدلیل خطر سندرم ری |
گروههای خاص
- شیرخوار زیر ۳ ماه: تب در این گروه آستانهٔ ارجاع فوری است؛ درمان ضدتب در منزل جایگزین ارزیابی پزشکی نیست. در نوزادان (زیر ۲۸ روز یا نارس ≥۳۲ هفته)، acetaminophen فقط با دوز و فاصلهٔ اختصاصی نوزادان، زیر نظر پزشک، تجویز میشود.
- شیرخوار ۳ تا ۶ ماه: acetaminophen داروی ترجیحی است؛ ibuprofen معمولاً تا سن ۶ ماهگی توصیه نمیشود.
- نارسایی کلیه: ibuprofen بهدلیل خطر آسیب کلیوی، بهویژه همزمان با کمآبی بدن، باید کاهشیافته یا حذف شود؛ acetaminophen در اغلب موارد نارسایی خفیفتامتوسط کلیه بیخطر است.
- نارسایی کبد یا سوءتغذیهٔ شدید: دوز یا فاصلهٔ acetaminophen باید محافظهکارانهتر تنظیم و از تکرار دوزهای بالا پرهیز شود؛ ibuprofen از نظر کبدی مشکل کمتری دارد، ولی در کوآگولوپاتی احتیاط لازم است.
- نوجوان باردار: ibuprofen، بهویژه در سهماههٔ سوم، بهدلیل خطر بستهٔ زودرس مجرای شریانی توصیه نمیشود؛ acetaminophen گزینهٔ ایمنتر است.
- کودک دارای اضافهوزن یا چاق: دوز بر اساس وزن واقعی محاسبه میشود، اما نباید از سقف مطلق بزرگسالانهٔ acetaminophen عبور کند؛ در ابهام، مشورت با داروساز یا پزشک توصیه میشود.
پایش، تداخل و ارجاع
در مصرف کوتاهمدت و بر حسب نیاز در کودک سالم، آزمایش روتین لازم نیست؛ پایش وضعیت بالینی، شامل سطح هوشیاری، هیدراتاسیون و برونده ادراری، مهمتر از تکرار اندازهگیری دما است. در مصرف طولانیتر ibuprofen یا همزمانی با کمآبی، بررسی عملکرد کلیه توصیه میشود؛ در ظن اوردوز acetaminophen یا مصرف مکرر فراتر از سقف، بررسی آنزیمهای کبدی و مشورت توکسیکولوژی ضروری است.
مهمترین منبع تداخل در این گروه سنی، همپوشانی ناخواستهٔ acetaminophen با داروهای ترکیبی سرماخوردگی و سرفهٔ بدون نسخه است که اغلب حاوی آن هستند و میتوانند به دوزدهی مضاعف و اوردوز منجر شوند؛ مصرف همزمان چند NSAID، مانند ibuprofen با naproxen، نیز باید پرهیز شود.
موارد زیر نیازمند ارجاع یا بازبینی فوری پزشکیاند:
- تب در شیرخوار زیر ۳ ماه
- بیحالی، بیاشتهایی شدید، کاهش برونده ادراری یا سایر علائم کمآبی
- بثورات پتشیال یا پورپوریک
- سفتی گردن، برجستگی ملاج قدامی یا سردرد شدید
- تشنج، بهویژه اولینبار، طولانی یا فوکال
- دشواری تنفس یا استفراغ مکرر
- تب بالای ۵ روز یا تب عودکننده
- تب بالای ۴۰ درجه یا ظاهر بدحال و توکسیک
- نقص ایمنی شناختهشده همزمان با تب
- شک به اوردوز دارویی — با اورژانس تماس بگیرید
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا هر تبی در کودک باید با دارو کنترل شود؟
۰۲چرا دوز و فاصلهٔ acetaminophen در نوزادان با کودکان بزرگتر تفاوت دارد؟
۰۳آیا ترکیب همزمان acetaminophen و ibuprofen توصیه میشود؟
۰۴چرا aspirin در کودکان تبدار منع مصرف دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
این صفحه یک مرجع آموزشیِ دارودرمانی است؛ تجویز، دوز و مدت درمان باید بر پایهٔ معاینه و شرایط هر بیمار و بهدست پزشک تعیین شود. خوددرمانی نکنید.
منبع و بازبینی
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
این راهنما آموزشی و بر پایهٔ گایدلاینهای معتبر تدوین شده و جای معاینه، تشخیص و نسخهٔ پزشک را نمیگیرد؛ دوز نهایی را پزشک بر پایهٔ وضعیت بیمار تعیین میکند.