سدیم گلیسروفسفات
سدیم گلیسروفسفات نمکی معدنی از خانوادهٔ الکترولیتهاست که بهعنوانِ منبعِ فسفر و سدیم، به کیسههای تغذیهٔ وریدی افزوده میشود.
کاربردِ اصلیِ آن پیشگیری و درمانِ کمبودِ فسفاتِ خون در بیمارانی است که تغذیهٔ خود را بهطورِ کامل از راهِ وریدی دریافت میکنند.
این دارو هرگز بهتنهایی یا بهصورتِ مستقیم تزریق نمیشود؛ فقط پس از افزودنِ استریل به کیسهٔ تغذیهٔ وریدی و توسطِ کادرِ درمان، به بیمار تزریق میشود.
اگر در محلِ سرمِ وریدی درد یا تورمِ غیرعادی دیدید، یا نشانههایی مانندِ گزگزِ اطرافِ دهان، گرفتگیِ عضلانی یا تنگیِ نفس پدید آمد، بلافاصله به پزشک یا پرستارِ بالین اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سدیم گلیسروفسفاتِ بدونِ آب، نمکی معدنی از خانوادهٔ الکترولیتهاست و در ردهٔ داروهای خون و خونسازی، بهطورِ دقیقتر افزودنیهای محلولِ تزریقی، جای میگیرد. این ترکیب منبعی پایدار از فسفر (فسفات) و سدیم است که برخلافِ نمکهای سادهٔ فسفات، احتمالِ کمتری برای رسوبکردن در کنارِ کلسیم دارد؛ به همین دلیل برای ترکیبکردن با سایرِ اجزایِ محلولِ تغذیهٔ وریدی ترجیح داده میشود. فسفر عنصری ضروری برای تولیدِ انرژیِ سلولی، سلامتِ استخوان و عملکردِ طبیعیِ سلولهاست و در بیمارانی که تغذیهشان بهطورِ کامل از راهِ وریدی تأمین میشود، باید بههمین شکلِ تزریقی جایگزین شود. این دارو صرفاً بهعنوانِ افزودنی به کیسههای تغذیهٔ وریدی بهکار میرود و هدفِ آن، حفظِ سطحِ طبیعیِ فسفر و سدیمِ خون در طولِ دورهٔ تغذیهٔ وریدی است.
موارد مصرف
- پیشگیری از افتِ فسفاتِ خون (هیپوفسفاتمی) در بیمارانِ تحتِ تغذیهٔ کاملِ وریدی
- درمانِ کمبودِ فسفاتِ خون در بیمارانِ بستری که قادر به تغذیهٔ خوراکی یا رودی نیستند
- تأمینِ فسفر و سدیمِ موردنیاز در تغذیهٔ وریدیِ نوزادان، بهویژه نوزادانِ نارس
- بخشی از برنامهٔ تغذیهٔ وریدی در بیمارانِ بدحال، پس از جراحیهای بزرگ یا بیماریهای شدیدِ گوارشی
- پیشگیری از افتِ ناگهانیِ فسفاتِ خون هنگامِ شروعِ تغذیه در بیمارانِ دچارِ سوءتغذیهٔ شدید
روش مصرف
این دارو هرگز بهشکلِ خالص یا مستقیم تزریق نمیشود. کارکنانِ آموزشدیدهٔ بیمارستانی، در شرایطِ کاملاً استریل، مقدارِ تعیینشده توسطِ پزشک را به کیسهٔ تغذیهٔ وریدی میافزایند و سپس این محلول، معمولاً بهصورتِ انفوزیونِ پیوسته و در طولِ شبانهروز، از راهِ وریدی و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک و پرستار به بیمار تزریق میشود. مقدار، سرعتِ تزریق و مدتِ درمان کاملاً فردی است و بر پایهٔ نتیجهٔ آزمایشهای خون (بهویژه سطحِ فسفر، کلسیم و سدیم)، عملکردِ کلیه و نیازِ تغذیهایِ هر بیمار، توسطِ تیمِ درمان تعیین و در طولِ درمان تنظیم میشود. بیمار یا همراهانِ او دربارهٔ نوع، مقدار یا زمانبندیِ این دارو تصمیمی نمیگیرند و هر تغییری در نسخهٔ فردی، صرفاً بر اساسِ نظرِ پزشک انجام میشود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
پیشگیری از افت فسفات خون در تغذیهٔ کامل وریدی
پس از رقیقسازی و بررسی سازگاری مخلوط مصرف شود؛ انفوزیون طی حداقل ۸ ساعت انجام گیرد و فسفات سایر اجزای تغذیه محاسبه شود.
درمان کمبود متوسط تا شدید فسفات خون در بیمار بستریِ ناتوان از تغذیهٔ خوراکی یا رودهای
رقیقسازی الزامی است؛ پایش فسفات، کلسیم، سدیم و عملکرد کلیه انجام شود.
بخشی از تغذیهٔ وریدی در بیماران بدحال، پس از جراحی بزرگ یا در بیماری شدید گوارشی
فقط پس از رقیقسازی و تأیید سازگاری مخلوط، با انفوزیون حداقل ۸ ساعته تجویز شود.
پیشگیری از افت ناگهانی فسفات خون هنگام آغاز تغذیه در سوءتغذیهٔ شدید
پایش روزانهٔ فسفات، پتاسیم، منیزیم و کلسیم ضروری است؛ اگر فسفات پیش از شروع تغذیه بالا باشد، تجویز نشود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر بیماریِ کلیوی (بهویژه نارساییِ کلیه) دارید یا داشتهاید، حتماً به تیمِ درمان اطلاع دهید؛ زیرا دفعِ فسفاتِ اضافی در این بیماران دشوارتر است.
- اگر سابقهٔ نارساییِ قلبی یا هر بیماریِ قلبی-عروقی دارید که در آن محدودیتِ مصرفِ سدیم توصیه شده باشد، حتماً به پزشک بگویید.
- اگر سابقهٔ اختلالاتِ کلسیمِ خون (مانندِ افزایشِ کلسیم یا کمکاریِ غدهٔ پاراتیروئید) دارید، حتماً اطلاع دهید؛ چون تعادلِ کلسیم و فسفر در بدن بههم وابسته است.
- فهرستِ کاملِ داروها و مکملها، بهویژه هر محلولِ تزریقیِ حاویِ کلسیم که دریافت میکنید، را به پزشک و داروسازِ بالینی بگویید.
- در صورتِ بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، تیمِ درمان را در جریان بگذارید.
- اگر پیشتر به هرکدام از اجزایِ این محلول حساسیت نشان دادهاید، پیش از شروعِ تغذیهٔ وریدی حتماً به پزشک بگویید.
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی یا التهابِ خفیف در محلِ ورودِ سرمِ وریدی
- احتباسِ خفیفِ مایعات بهدلیلِ محتوایِ سدیمِ محلول
- تغییراتِ جزئی و گذرا در نتیجهٔ آزمایشهایِ الکترولیتِ خون
- حالتِ تهوعِ خفیف که معمولاً بیشتر به وضعیتِ کلیِ بیمار مربوط است تا به خودِ این دارو
- نشانههایِ افزایشِ فسفاتِ خون مانندِ ضعف، بیحالیِ شدید یا گیجی؛ در صورتِ بروز، فوراً به پزشک یا پرستارِ بالین اطلاع دهید.
- نشانههایِ افتِ کلسیمِ خون مانندِ گزگزِ اطرافِ دهان و انگشتان، گرفتگیِ عضلانی یا تشنج؛ این علائم نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشکی است.
- نشانههایِ اضافهبارِ مایعات یا سدیم مانندِ تورمِ دست و پا، تنگیِ نفس یا افزایشِ ناگهانیِ وزن، بهویژه در بیمارانِ قلبی یا کلیوی؛ سریع به تیمِ درمان اطلاع دهید.
- نشانههایِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ تورمِ صورت و گلو، کهیرِ گسترده یا تنگیِ نفسِ ناگهانی؛ در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
- درد، تورم یا قرمزیِ شدید در مسیرِ رگ که ممکن است نشانهٔ التهابِ ورید باشد؛ این را سریع به پرستار اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
چون این دارو همراه با سایرِ اجزایِ تغذیهٔ وریدی—از جمله محلولهایِ حاویِ کلسیم—در یک کیسه ترکیب میشود، توالی و شیوهٔ افزودنِ آن باید دقیقاً طبقِ استانداردهایِ داروسازیِ بالینی رعایت شود تا از رسوبِ کلسیم-فسفات در محلول جلوگیری شود؛ این کار برعهدهٔ داروسازِ بیمارستانی است. همزمانی با سایرِ مکملهایِ فسفات، کلسیم یا ویتامینِ دی نیز باید زیرِ نظرِ پزشک باشد تا از افزایشِ بیشازحدِ فسفر یا کلسیمِ خون پیشگیری شود. همیشه فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه ناسازگاریِ احتمالی پیش از تزریق بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
تغذیهٔ وریدی—از جمله این دارو بهعنوانِ منبعِ فسفر و سدیم—در دورانِ بارداری و شیردهی تنها زمانی بهکار میرود که تغذیهٔ خوراکی یا رودیِ مادر ممکن یا کافی نباشد، مانندِ استفراغِ شدیدِ بارداری یا سوءتغذیهٔ جدی. از آنجا که فسفر و سدیم از عناصرِ طبیعیِ موردنیازِ بدن هستند، در صورتِ تجویز، معمولاً بیخطر تلقی میشوند؛ اما تصمیمِ نهایی و تنظیمِ دقیقِ مقدار همیشه برعهدهٔ پزشکِ متخصصِ زنان و تیمِ تغذیهٔ بالینی است.
نگهداری
این دارو بهصورتِ آمپول یا ویالِ تکمصرف عرضه میشود و نگهداریِ آن—معمولاً در دمایِ اتاق و دور از نورِ مستقیم و یخزدگی—برعهدهٔ داروخانهٔ بیمارستانی است. پیش از افزودن به کیسهٔ تغذیه، ظاهرِ محلول از نظرِ کدورت یا وجودِ ذراتِ معلق و نیز تاریخِ انقضا بررسی میشود. هر آمپولِ بازشده فقط برای یکبار مصرف است و باقیماندهٔ آن نگهداری نمیشود. مانندِ همهٔ داروهای تزریقی، این محصول باید همیشه دورِ از دسترسِ کودکان بماند.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 216 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳ برند از ۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا خودم یا خانوادهام میتوانیم این دارو را در خانه تزریق کنیم؟
۰۲چرا بهجایِ فسفاتِ معمولی از سدیم گلیسروفسفات استفاده میشود؟
۰۳چه زمانی تجویزِ این دارو قطع میشود؟
۰۴آیا در طولِ مصرفِ این دارو آزمایشِ خون لازم است؟
۰۵آیا این دارو با سایرِ داروهایِ تزریقی در یک کیسه ترکیب میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳ برند از ۵ سازنده، در گروه B05AX. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.